Punë e re, fjalimi i parë para publikut, udhëtimi i parë vetëm, ora e parë e sportit që gjithë jetën e ke shtyrë. E di që mundesh. Dhe pikërisht atëherë diçka në gjoks thotë: kthehu pas. Ai zë nuk është provë se nuk je gati. Ai është provë se truri po e bën punën e vet - ndonjëherë me tepër zell.

Francisco Díaz García, specialist i neurofiziologjisë klinike dhe i çrregullimeve të gjumit, e shpjegon mekanizmin thjesht: „Truri ynë funksionon duke parashikuar vazhdimisht çfarë mund të ndodhë.“ Kur gjendemi para diçkaje të re, të pasigurt ose diçkaje që e interpretojmë si kërcënim të mundshëm, truri „mund të aktivizojë përgjigje mbrojtëse edhe para se të dijë nëse rreziku ekziston vërtet“.

Nga pikëpamja evolutive kjo ka kuptim. „Për të mbijetuar, ishte më e dobishme të kesh tru që e parashikon kërcënimin e mundshëm, sesa të presësh të verifikohet nëse rreziku ishte i vërtetë“, thotë mjeku. Prandaj, shton ai, „mund të jemi plotësisht të aftë për diçka dhe prapë të ndiejmë frikë para se ta bëjmë“.

Nuk ka një qendër të vetme të frikës

Imazhi popullor për „qendrën e frikës“ në tru është tepër i thjeshtë. Sipas Díaz Garcías, bëhet fjalë për disa rajone që punojnë së bashku. Njëri është amigdala - „pjesë e sistemit të alarmit të trurit“, e cila njeh çfarë mund të jetë kërcënim dhe i ndez reagimet mbrojtëse. Kur alarmi ndizet, trupi përgatitet: rritet vigjilenca, përshpejtohen zemra dhe frymëmarrja, tendosen muskujt, ndërsa vëmendja ngjitet pas asaj që duket e rrezikshme. E pakëndshme, por mbrojtëse.

Neurofiziologu propozon që tri strukturat t'i paramendojmë si ekip që bisedon vazhdimisht. Amigdala jep alarmin. Hipokampusi sjell kujtesën dhe kontekstin - çfarë ka ndodhur më parë dhe në çfarë rrethanash. Korteksi prefrontal i mbledh të gjitha informacionet dhe pyet: „Ndiej frikë, por a jam vërtet në rrezik dhe si të reagoj?“ Vetë ai paralajmëron se ky është thjeshtëzim, sepse „truri është shumë më kompleks dhe këto rajone kanë shumë funksione të tjera“. Por poenta mbetet: mund të ndiejmë frikë dhe njëkohësisht të vendosim të vazhdojmë.

Pse ikja funksionon kaq mirë - në afat të shkurtër

„Shmangia funksionon jashtëzakonisht mirë në afat të shkurtër: nëse diçka më frikëson dhe vendos të mos e bëj, ankthi zakonisht bie pothuajse menjëherë“, thotë Díaz García. Ai lehtësim është aq i shpejtë sa truri e mëson si strategji. Problemi lind kur ikja bëhet përgjigjja e vetme. „Nëse gjithmonë shmangemi, truri nuk merr kurrë mundësinë të verifikojë çfarë do të ndodhte vërtet“, dhe kështu e mbajmë gjallë parashikimin e rrezikut, sepse nuk krijojmë kurrë përvojë të re që do ta korrigjonte. Sa vendime qëndrojnë me vite në pritje sepse „nuk është momenti i duhur“?

Alarm që ndizet nga çdo tost

Para se të veprojë, truri bën një parashikim: nuk do të mundem, diçka e keqe do të ndodhë. Nëse megjithatë e bëjmë atë që na frikësonte dhe parashikimi nuk realizohet, shfaqet një dallim mes të pritshmes dhe reales. Ky dallim, sipas ekspertit, „i jep trurit informacion të ri dhe mundëson që e mësuara të ndryshojë gradualisht“.

Shembulli i tij është sërfi. Dikush që nuk ka qëndruar kurrë mbi dërrasë hyn në ujë dhe ka shumë gjasa që ende të ketë frikë - alarmi punon. Por mbetet, dhe zbulon se përballet shumë më mirë se sa priste. Atë informacion nuk e kishte para se të hynte. Díaz García këtë e krahason me një alarm zjarri tepër të ndjeshëm: „Alarmi nuk është i prishur, ai bën atë për të cilën është projektuar - na paralajmëron për kërcënim të mundshëm.“ Por, shton ai, „alarmi që ndizet sa herë që bëjmë tost duhet të mësojë të dallojë më mirë kur ka vërtet zjarr“.

Qëllimi nuk është zero frikë

Kjo është ndoshta pjesa më e rëndësishme. „Qëllimi nuk duhet domosdo të jetë të ndiejmë zero frikë.“ Truri nuk e fshin mësimin e vjetër, por „mund të krijojë mësim të ri për sigurinë që konkurron me pritjen e mëparshme të kërcënimit“. Prandaj frika që kthehet herë pas here nuk do të thotë se je në fillim. „Nuk ndalojmë gjithmonë së pari së frikësuari e pastaj veprojmë. Shumë shpesh veprojmë pavarësisht frikës, dhe pikërisht kjo përvojë i jep trurit informacion se puna ishte më e sigurt ose më e lehtë se sa e parashikoi.“

Me një rezervë të rëndësishme: jo çdo frikë duhet tejkaluar. „Është përgjigje adaptive dhe ka situata në të cilat na paralajmëron për rrezik të vërtetë. Nuk ka kuptim t'ia mësojmë dikujt ta injorojë“, thotë mjeku. Dallimi është në situatat që janë arsyeshëm të sigurta, ku kërcënimi i pritur është shumë më i madh se rreziku real. Atje ikja e vazhdueshme vetëm e ushqen alarmin. Aftësia nuk është ta fikësh, por të mësosh kur bërtet me arsye.