Avrupa Komisyonu kulağa hediye gibi gelen bir teklif hazırlıyor: aday ülkeler, üyeliği beklerken bile Birlik'in tek pazarına "kademeli entegrasyon", yani engelsiz ticaret ve araştırma programlarına erişim elde edecek. Ancak hediyenin bir fiyat etiketi var. Erişim, adayların Brüksel'in dış politika hedeflerini destekleyip desteklemediğine ve kilit teknolojileri onun stratejik rakiplerinden uzak tutup tutmadığına bağlı olacak.

Kamuoyuna sızan Komisyon taslağını, Ursula von der Leyen'in baş danışmanı ve Fransa Cumhurbaşkanı Emmanuel Macron'un eski yardımcısı Alexandre Adam yönetti. Planı, komşulara yönelik mevcut yaklaşımı kökten değiştiriyor. Bugün ekonomik faydaların neredeyse tamamı yalnızca üyelere ayrılmış durumda ve Birlik'e en son 2013'te Hırvatistan katıldı.

İki hız, Makedonya yavaş olanda

Üsküp'ün iki kez okuması gereken kısım burası. Paket kapsamında Ukrayna, Moldova, Arnavutluk ve Karadağ katılım süreçlerini hızlandıracak planlar alacak. Diğerleri için, yani Makedonya, Kosova, Bosna-Hersek, Sırbistan ve Türkiye için süreç çok uzun sürüyor ve Brüksel'de bu ülkelerin ilgisini kaybedeceği ya da Rusya ile Çin'e yöneleceği korkusu büyüyor.

İroniyi gözden kaçırmak zor. Makedonya 2005'ten beri aday, kapıyı açmak için adını bile değiştirdi ve şimdi yeni planda Brüksel'in en çok sıkılacağından korktuğu grupta duruyor. Yorgunluk gerçekten adayların sorunu mu, yoksa onları onlarca yıldır kapı eşiğinde bekletenlerin mi?

Von der Leyen, Batı Balkanlar turunun başında bugün Arnavutluk'a geliyor ve Kosova ile Makedonya'yı da ziyaret edecek. Yeni plana göre hızlandırılmış yolu olmayan bu iki ülke, ziyareti daha sıkı uyumdan ekonomik fayda talep etmek için kullanacak.

Geri alınabilecek bir havuç

Koşullar lafı dolandırmadan yazılmış. Belgede, "Sanayi ve pazar entegrasyonu derinleştikçe, hassas sektörlere katılım; yatırım taraması, ihracat kontrolü, yaptırımların uygulanması ve hassas teknolojilerin korunması konularında işbirliğiyle birlikte yürümelidir" deniyor. Koşulların karşılanmadığı yerlerde katılımın kapsamı ayarlanacak. Daha yakın işbirliği alanları arasında yarı iletkenler, kuantum teknolojileri, biyoteknoloji, yapay zekâ ve uzay var.

Akılda tutulmaya değer bir cümle de var: "Taahhütler yerine getirilmezse, katılım geri döndürülebilir kalmalıdır. Erişim, gerekçeli olduğu durumlarda askıya alınmalı ya da geri çekilmelidir." Başka bir deyişle, her an geri alınabilecek bir havuç. Peki neyin "gerekçeli" olduğuna kim karar veriyor?

Kosova Başbakanı Albin Kurti hemen bariz soruyu sordu. Kademeli entegrasyonun vatandaşlar ve şirketler için somut olması ve tam üyeliğe götürmesi gerektiğini, "onun yerine geçmemesi" gerektiğini söyledi. Analiz, nihai hedefin üyelik olarak kaldığını resmen kabul ediyor, ama katılımın zaman, liyakate dayalı titiz bir süreç ve derin, kalıcı reformlar gerektirdiğini ekliyor.

Bir uyarı olarak Macaristan

Tüm bunların arkasında mevcut üyelerin, katıldıktan sonra yükümlülüklerinden vazgeçebilecek yeni ülkelere dair korkusu yatıyor. Verilen örnek, eski Başbakan Viktor Orbán döneminde Rusya'ya yaptırımları ve Ukrayna'ya yardımı engellemek için vetosunu kullanan Macaristan. Bu yüzden 6 Ekim'de üst düzey yetkililere sunulacak analiz, kurucu antlaşmalar açılmadan ve ulusal referandum riskine girilmeden, katılımdan sonra da izleme ve teşvikler ile oybirliği yerine daha fazla nitelikli çoğunlukla karar alınmasını öneriyor.

Liderler genişlemeyi 15 Ekim'de başlayacak iki günlük Brüksel zirvesinde ele alacak; Genişlemeden Sorumlu AB Komiseri Marta Kos şimdiden bir "genişleme sonbaharı" müjdeliyor. Balkanlar böyle çok mevsim duydu. Soru, bunun üyelik mi getireceği, yoksa sadece daha iyi aydınlatılmış daha uzun bir koridor mu olacağı.