Kur José Saramago e përshkoi Portugalinë për librin „Udhëtim në Portugali“, në një qoshe të verilindjes, në rajonin Trás-os-Montes, la një varg pyetjesh pa përgjigje. Ku është këtu kufiri? Si quhet ky vend? A është ende Portugali apo tashmë Spanjë - apo është thjesht Rio de Onor dhe asgjë më shumë? Pothuajse gjysmë shekulli më vonë, pyetjet e nobelistit ende qëndrojnë për këdo që zbret rrugës nga kodrat e Sierra de la Culebra në luginën e ngushtë me livadhe, kopshte dhe shtëpi guri të ngjeshura në të dyja anët e lumit.

Peizazhi nuk ndihmon. Rreth 100 metra ndajnë shtëpinë e fundit në provincën spanjolle të Zamorës nga e para portugeze. Nuk ka barrierë kufitare, nuk ka ndërtesë doganore që do të kujtonte kohët e dikurshme. Fshati ka dy emra zyrtarë - Rihonor de Castilla në anën spanjolle dhe Rio de Onor në atë portugeze - por në thelb është një vend, i prerë nga lumi prej të cilit mori emrin. Për shekuj banorët ndanë furrat e bukës, arat dhe kopetë, pa pyetur kush i përket cilës anë.

Shpjegimi është te kronologjia: fshati është më i vjetër se kufiri. Kur Portugalia u pavarësua në mesin e shekullit të 12-të, ky vend i përkiste Mbretërisë së Leonit, ndërsa vija mes dy mbretërive u stabilizua vetëm në fillim të shekullit të 13-të - duke lënë një vendbanim me dy emra. Sot kufirin e shënon një gur kufitar pranë një peme gështenje, me tabela për Rihonor de Castilla dhe për Spanjën. Në anën portugeze, interesant, tabelë përkatëse nuk ka. Një hap dhe je në shtet tjetër. Dhe në kohë tjetër: mes dy pjesëve të fshatit ka një orë dallim.

Kufiri vetëm një herë u përpoq të bëhej i dukshëm. Në vitin 1974, menjëherë pas Revolucionit të Karafilave, nga frika e një pushtimi, një toger i gardës financiare portugeze vuri një zinxhir përmes një rruge. Fshatarët thjesht hapën një shteg të ri menjëherë pranë tij dhe vazhduan të kalonin me bagëti dhe vegla. Ballkani i njeh mirë kufijtë që presin nëpër fshatra e familje - por sa herë njerëzit e kanë mundur kufirin me një shteg të zakonshëm përmes livadhit?

Me kalimin ndryshon edhe gjuha, por jo shumë. Banorët kalojnë lehtë nga spanjishtja në portugalisht, dhe të dyja mbajnë gjurmë të rihonorishtes, një dialekti leonez pothuajse të zhdukur. Lidhjet arrijnë deri te mbiemrat: familja e madhe Preto në anën portugeze është familja Prieto në atë spanjolle. Arkitektura është e njëjtë në të dy brigjet - shtëpi prej guri dhe rrasash, me katin përdhes për bagëtinë e veglat dhe familjen në katin sipër.

Fshat që qeverisej vetë

Në anën portugeze vizita duhet të nisë te Casa do Touro, „Shtëpia e Demit“, e hapur në fund të vitit 2018 në ndërtesën ku dikur jetonte demi i përbashkët i fshatit. Atje shpjegohet modeli për shkak të të cilit etnologu Jorge Dias në vitin 1953 shkroi një monografi prej mbi 600 faqesh dhe e quajti fshatin shembullin më karakteristik të organizimit të përbashkët në Portugali. Këmbana e thërriste kuvendin, ku vinte nga një burrë prej çdo shtëpie. Vendimet e rëndësishme votoheshin, dy administratorë drejtonin punët e përditshme, ndërsa llogaritë shënoheshin me prerje në shkopinj druri.

Objekti më interesant është „Shkopi i Drejtësisë“, mbi të cilin administratorët shënonin gjobat për ata që shkelnin rregullat. Gjobat shpesh paguheshin me verë ose vaj, ndërsa vera pihej në vetë kuvendin. Të përbashkëta ishin furrat, arat ku secili duhej të punonte dhe kopeja në kullotat e përbashkëta. Në dyert e disa stallave ende varet një carabelho, një shul i thjeshtë druri që hapet me një lëvizje - diçka që mbijeton vetëm në fshatra ku sundon besimi.

Urën mes dy brigjeve shumë e quajnë romake, por është e shekullit të 19-të. Pranë saj janë koritat e përbashkëta prej guri për larje, të mbuluara me pllaka rrasash, ndërsa në breg është mulliri i përbashkët, i rinovuar së fundmi. Jeta në bashkësi u shua me vite për mungesë të rinjsh - sot në fshat jetojnë rreth 40 veta. Kur largohen vizitorët ditorë, mbetet një qetësi që rrallë e has.

Për ata që duan ta përshkojnë peizazhin në këmbë, shtegu PR11 nis në hyrje të fshatit dhe bën një rreth prej 7 kilometrash, mes 686 dhe 770 metrave lartësi mbidetare, deri te një lis njëqindvjeçar i shpallur pemë me interes publik. E gjithë zona është e mbrojtur në të dyja anët e kufirit: pjesa portugeze është në Parkun Natyror Montesinho, ndërsa e gjitha bashkë është pjesë e rezervatit ndërkufitar të biosferës „Meseta Ibérica“, i shpallur nga UNESCO në vitin 2015. Në këto male, sipas burimeve, jeton dendësia më e madhe e ujqërve në kontinent.

Koha më e mirë për vizitë është nga maji deri në tetor, nga e mërkura deri të dielën, kur është e hapur Casa do Touro. Këshilla nga ata që kanë qenë: qëndroni me një këmbë në secilin shtet pranë gurit, rregulloni orën dhe uluni në barin e shoqatës vendore të bisedoni me fqinjët. Ata janë njerëzit që këtë kufi nuk e kanë marrë kurrë seriozisht.