Кога Жозе Сарамаго ја пропатувал Португалија за книгата „Патување во Португалија“, во едно катче на североистокот, во регионот Трас-ош-Монтеш, оставил низа прашања без одговор. Каде е тука границата? Како се вика ова место? Дали е сè уште Португалија или веќе Шпанија – или е само Рио де Онор и ништо повеќе? Речиси половина век подоцна, прашањата на нобеловецот и понатаму стојат за секој што ќе слезе по патот од ридовите на Сиера де ла Кулебра во тесната долина со ливади, бавчи и камени куќи збиени од двете страни на реката.

Пејзажот не помага. Околу 100 метри ја делат последната куќа во шпанската провинција Самора од првата португалска. Нема гранична рампа, нема зграда на царина што би потсетувала на некогашни времиња. Селото има две официјални имиња – Рихонор де Кастиља на шпанската и Рио де Онор на португалската страна – но во суштина е едно место, пресечено од реката по која го добило името. Со векови жителите делеле пекарски фурни, ниви и стада, без да прашуваат кој на која страна припаѓа.

Објаснувањето е во хронологијата: селото е постаро од границата. Кога Португалија се осамостоила во средината на 12 век, ова место припаѓало на Леонското Кралство, а линијата меѓу двете кралства се стабилизирала дури на почетокот на 13 век – оставајќи едно населено место со две имиња. Денес границата ја означува камен-белег покрај едно костеново дрво, со табли за Рихонор де Кастиља и за Шпанија. На португалската страна, интересно, соодветна табла нема. Еден чекор и си во друга држава. И во друго време: меѓу двата дела на селото има еден час разлика.

Границата само еднаш се обидела да стане видлива. Во 1974 година, веднаш по Револуцијата на каранфилите, од страв од инвазија, еден поручник на португалската финансиска стража ставил синџир преку еден пат. Селаните едноставно отвориле нова патека веднаш до него и продолжиле да минуваат со добитокот и алатот. Балканот добро ги знае границите што сечат низ села и семејства – но колку пати луѓето ја победиле границата со обична патека низ ливадата?

Со преминувањето се менува и јазикот, но не многу. Жителите лесно префрлаат од шпански на португалски, а и двата носат траги од рихонорскиот, речиси исчезнат леонски дијалект. Врските стигнуваат до презимињата: големото семејство Прето на португалската страна е семејството Прието на шпанската. Архитектурата е иста на двата брега – куќи од камен и шкрилец, со приземје за добитокот и алатот и семејството на катот.

Село што се управувало само

На португалската страна посетата треба да почне во Каза до Туро, „Куќата на бикот“, отворена на крајот од 2018 година во зградата каде некогаш живеел заедничкиот бик на селото. Таму се објаснува моделот поради кој етнологот Жорже Диаш во 1953 година напишал монографија од над 600 страници и го нарекол селото најкарактеристичен пример за заедничка организација во Португалија. Ѕвоното го свикувало собирот, на кој доаѓал по еден маж од секоја куќа. Важните одлуки се гласале, двајца управители ги воделе секојдневните работи, а сметките се бележеле со засеци на дрвени стапчиња.

Најинтересниот предмет е „Стапот на правдата“, на кој управителите ги бележеле казните за оние што ги кршеле правилата. Казните често се плаќале во вино или масло, а виното се испивало на самиот собир. Заеднички биле фурните, нивите на кои секој морал да работи и стадото на заедничките пасишта. На вратите од некои штали сè уште виси карабељо, едноставно дрвено резе што се отвора со едно движење – нешто што опстојува само во села каде што владее доверба.

Мостот меѓу двата брега многумина го викаат римски, но е од 19 век. До него се заедничките камени корита за перење, покриени со плочи од шкрилец, а на брегот е заедничката воденица, неодамна обновена. Животот во заедница со годините згаснувал поради недостиг на млади луѓе – денес во селото живеат околу 40 души. Кога ќе си заминат дневните посетители, останува тишина каква што ретко се среќава.

За оние што сакаат да го изодат пејзажот, патеката PR11 почнува на влезот во селото и прави круг од 7 километри, меѓу 686 и 770 метри надморска височина, до стогодишен даб прогласен за дрво од јавен интерес. Целиот крај е заштитен од двете страни на границата: португалскиот дел е во Природниот парк Монтезињо, а сè заедно е дел од прекуграничниот биосферен резерват „Иберијска висорамнина“, прогласен од УНЕСКО во 2015 година. Во овие планини, според изворите, живее најголемата густина на волци на континентот.

Најдобро време за посета е од мај до октомври, од среда до недела, кога е отворена Каза до Туро. Совет од оние што биле: застанете со една нога во секоја држава покрај каменот, наместете го часовникот и седнете во барот на месното здружение да разговарате со соседите. Тоа се луѓето што оваа граница никогаш не ја сфатиле сериозно.