Otuz yıl sonra, tanıkların bir kısmı hâlâ hayatta ve hâlâ isimleri hatırlıyor. İşte hiçbir arşivin yerini tutamayacağı şey bu, ve zamanın tek başına onları sileceğini düşünen herkesin korktuğu şey de bu.

Amerikalı soruşturmacılar, 1992-1995 döneminde Bosna-Hersek'te Sırplara karşı işlenen savaş suçlarına ilişkin bir soruşturma açtı. Dinlemeler Derventa'da yapıldı; burada beş Amerikalı soruşturmacı, kamplardan sağ kurtulan iki kişinin, Zeljko Stajçiç ve Drago Knezeviç'in ifadelerini dinledi.

Derventa'daki kamp mahkûmları derneğinin başkanı Knezeviç, Amerikalı soruşturmacıların özellikle 1992 yılında Derventa'da Sırplara karşı suçlardan şüphelenilen kardeşler Muris ve Haris Skeliç üzerinde yoğunlaştığını bildirdi. Şüphelilerin, savaşa katılmadıklarına dair yalan beyanlar temelinde ABD için çalışma izni ve vize aldıklarını ekledi.

Eğer bu doğruysa, o zaman soru başlı başına ağır: savaş suçlarının sorumluluğundan kaçan biri, kendisini şimdi soruşturan ülkede nasıl düzgün belgelerle son bulur? Kaynaklara göre, önümüzdeki günlerde sekiz kurtulanın daha ifadeleri planlandı, ve soruşturma Rabiç kamplarını ve Çardak'taki eski Ordu Evi'ni de kapsıyor.

Tanıklar arasında Bijeljina'dan Milenko Milanoviç de var; kendisi Visoko'daki kışlada 1992-1993 döneminde yaklaşık bin Sırp tutuklunun tutulduğunu ifade etti. Esaretten tuttuğu günlüğü temelinde yazılmış bir kitap ve belgeler sundu; bu kitapta gardiyanların ve işkencecilerin isimleri sıralanıyor.

Balkanlar bir konuda uzun bir geleneğe sahip: herkes yalnızca kendi kurbanlarını sayar, başkalarınınkini bir kenara bırakır. İşte bu yüzden, kim başlatmış olursa olsun, gerçekte ne olduğunu ortaya koymayı amaçlayan her soruşturma fazlasıyla gerekli. Soru kimin kurbanlarının daha önemli olduğu değil. Soru, sonunda birinin bunun hesabını verip vermeyeceği, yoksa bunun da kimsenin açmadığı bir arşivde bir sayfa daha mı olarak kalacağıdır.