Dunya ekonomisi tuketimle calisan bir motor gibidir. Insanlar aldiginda sirketler uretiyor, devletler vergi topluyor ve sistem isliyor. Peki tuketim dusmeye baslarsa ne olur? Ve bunun dunyayi resesyona suruklemes ne kadar zaman alir?

Cevap basit degil ama son krizlerin deneyimi net bir tablo ciziyor: Dususun baslamasi icin birkac ay yeterli, ciddi bir kuresel resesyon icin ise bir ila iki yil gerekiyor.

Ilk isaretler nispeten hizli ortaya cikiyor. Tuketim belirgin sekilde duserse - ornegin yuzde 10 ila 15 oraninda - sirketler hemen tepki veriyor. Uretim azaliyor, yatirimlar donduruluyor, istihdam duruyor. Bu surec sadece uc ila alti ay icinde baslayabiliyor.

Ardindan ikinci dalga geliyor. Sirketler isci cikarmaya basladiginda bir domino etkisi olusuyor. Daha az istihdam, daha az tuketim demektir. Bankacilik sektoru temkinli hale geliyor, krediler azaliyor ve ekonomiye guven dususyor. Bu dongu genellikle alti ila on iki aylik bir surecte gelisiyor.

Bu egilim devam ederse dunya klasik bir resesyona giriyor. Boyle bir senaryoda on iki ila yirmi dort ay icinde ciddi bir ekonomik gerileme yasanabiliyor - gayri safi yurt ici hasila dususu, borsa dususleri ve artan issizlik.

Finansal cokus ise nadir gorulen bir durumdur ve ek faktorler gerektirmektedir. Sadece tuketim dususu yetmiyor. 2008 kuresel finansal krizindeki gibi gercek bir cokus icin sunlar da gerekiyor:

• zayif bankacilik sistemi
• yuksek borclanma duzeyleri
• piyasa panigi

O zaman isler dramatik sekilde hizlaniyor - cokus birkac hafta veya ay icinde gerceklesebiliyor.

Tarih bu senaryoyu zaten gostermistir. 1970'lerin enerji soklari ve Ortadogu krizleri duzenli olarak kuresel ekonomik sarsintilar tetiklemistir. Bugunun dunyasi teknolojik olarak daha ileri olsa da hala istikrarli enerji akislarina guclu sekilde bagimlidir.

Onemli bir nokta olarak belirtmek gerekir ki resesyon ilk catismayla otomatik olarak gelmiyor. Ancak kriz derinlesir ve uzarsa etkiler birikir. Boyle bir durumda birkac aylik yuksek fiyatlar ve istikrarsizlik ekonomik sogumay baslatmaya yetiyor, ciddi sonuclarin kuresel duzeyde hissedilmesi ise bir ila iki yil aliyor.

Sonuc acik ve nettir: Iran ile savas sadece jeopolitik degil, ayni zamanda ekonomik bir tehdittir. Zaten kirilgan bir dunyada enerjiye yonelik bir darbe daha kuresel ekonomiyi kolayca resesyona itebilir. Siyasi liderler riskleri hesaplarken piyasalar coktan tepki veriyor - cunku ekonomide bazen korkunun kendisi bile krizi baslatmaya yetiyor.