Биљана Плавшиќ, поранешната претседателка на Република Српска, почина утрово во Белград, во 96-тата година од животот. Веста ја потврдија извори блиски до семејството, а погребот, според досегашните информации, ќе биде во Бања Лука. Со неа заминува една од клучните фигури на српското раководство во Босна од деведесеттите – и единствената жена што Хашкиот трибунал ја осуди.

Нејзината биографија звучи како да е напишана за два различни човека. Родена е во Тузла во 1930 година, а израснала во Сараево. Дипломирала биологија во Загреб, таму и докторирала ботаника, специјализирала во Америка како Фулбрајтов стипендист и истражувала во лаборатории од Прага и Лондон до Њу Делхи. Била професорка и деканка на Природно-математичкиот факултет во Сараево. А потоа, пред распадот на Југославија, ја остава науката и влегува во политиката – токму во моментот кога политиката на Балканот стануваше прашање на живот и смрт.

Во 1990 година е избрана во колективното Претседателство на БиХ. Во април 1992, на прагот на војната, поднесува оставка и преминува во раководството на Република Српска. Од Сараево, каде војната веќе била почната, излегува на 20 мај 1992 година како последна од тесното српско раководство. Во септември 1996, под притисок на меѓународната заедница, Радован Караџиќ ѝ ги пренесува претседателските овластувања, а истата година таа е избрана за претседателка на Република Српска. Две години подоцна губи од кандидатот на радикалите, Никола Поплашен.

Хаг, признание и враќање дома

Обвинението на Хашкиот трибунал е од април 2000 година. Во јануари 2001 таа доброволно се предава. На 27 февруари 2003 е осудена на 11 години затвор – откако призна вина за прогон, злосторство против човечноста, по што обвинителството ги повлече останатите точки од обвинението, меѓу кои и геноцидот. Казната ја служеше во шведскиот затвор Хинсеберг, а на слобода излезе на крајот на октомври 2009 година, по одлежани две третини од казната, и се врати во Белград.

Подоцна, во интервју за шведски медиум, тврдеше дека не направила ништо погрешно и дека признанието било жртва, а не каење. Тоа е мигот кога приказната добива балкански тон што добро го знаеме: пред меѓународниот суд – признание, дома – толкување дека признанието не значело ништо.

Затоа поважно од некрологот ќе биде она што ќе се случи на погребот. Ќе има ли Бања Лука државни почести за жена осудена за злосторство против човечноста? Ќе застане ли некој од сегашното раководство на Република Српска покрај ковчегот и што ќе каже? Балканот не би бил за прв пат во ситуација да испрати осуденик со цвеќе и говори, додека имињата на прогонетите остануваат само во судските списи.

Плавшиќ доживеа 96 години, од кои последните седумнаесет на слобода. Тоа е многу повеќе отколку што војната им остави на многумина од оние чиј прогон таа самата го призна пред судот.