BALLKANI PERËNDIMOR - KANDIDATI I PËRJETSHËM PËR EVROPËN: A DUHET SHTETET TË HEQIN DORË NGA HISTORIA, TERRITORI DHE DINJITETI PËR BE-NË?

Njëzet e tre vjet pas premtimit të Selanikut, Ballkani Perëndimor ende qëndron para derës evropiane. Por pyetja nuk është më vetëm çfarë duhet të bëjnë shtetet ballkanike. Pyetja është: çfarë po bën Bashkimi Evropian me premtimet e veta?

Në vitin 2003, në Selanik, Bashkimi Evropian e konfirmoi perspektivën evropiane të Ballkanit Perëndimor. Sot, në vitin 2026, rajoni ende pret. Gjenerata u rritën me premtimin se Evropa është e ardhmja e tyre. Ndërkohë ndërruan qeveri, kushtetuta, ligje, kufij kompromisesh politike dhe strategji kombëtare. Dhe dera evropiane mbeti e hapur vetëm aq sa duhet për të parë dritën nga ana tjetër. Ndoshta pyetja më e madhe e Ballkanit të sotëm nuk është më kur do të hyjmë në Evropë, por nëse Evropa e di çfarë do prej nesh. Maqedonia është shembulli më i qartë se si mosmarrëveshjet dypalëshe mund ta formësojnë rrugën evropiane të një shteti. Për më shumë se dy dekada mosmarrëveshja me Greqinë e bllokoi përparimin. Me Marrëveshjen e Prespës të vitit 2018, shteti pranoi ndryshimin e emrit kushtetues në Maqedonia e Veriut. Ky ishte një kompromis historik, i paraqitur si hapje e rrugës drejt integrimeve euroatlantike. Maqedonia hyri në NATO. Por procesi evropian sërish u përball me bllokadë, këtë herë të lidhur me Bullgarinë. Në tryezë u gjendën çështje të historisë, gjuhës, identitetit, të drejtave të komuniteteve dhe ndryshimeve kushtetuese. Sot, Komisioni Evropian sërish kërkon përmbushjen e detyrimeve të marra për ndryshime kushtetuese. Formalisht, BE-ja nuk kërkon që Maqedonia të miratojë një histori të përbashkët me Bullgarinë. Por mosmarrëveshjet historike dhe marrëveshjet dypalëshe u bënë pjesë e kontekstit politik të anëtarësimit. Nëse sot është Kushtetuta, nesër mund të jetë një interpretim i ri i historisë. Nëse sot është një komision historik, nesër mund të jetë një mosmarrëveshje e re dypalëshe. Integrimi evropian nuk guxon të shndërrohet në një proces të pafund negociatash për vetë ekzistencën. Mali i Zi është ndër kandidatët më të përparuar për anëtarësim në Bashkimin Evropian. Por edhe rruga e tij është e rënduar me çështje dypalëshe. Kroacia kërkon zgjidhjen e çështjeve të krimeve të luftës, dëmshpërblimit të ish-të burgosurve, personave të zhdukur, anijes shkollë „Jadran“ dhe kufirit detar, përfshirë mosmarrëveshjen rreth Prevlakës. Këto çështje kanë peshë reale historike dhe juridike. Viktimat e luftërave kanë të drejtë për drejtësi, ndërsa mosmarrëveshjet ndërshtetërore meritojnë zgjidhje. Por a duhet procesi evropian të jetë mekanizmi përmes të cilit një anëtare e përdor epërsinë e saj negociuese ndaj kandidatit? A vlejnë të njëjtat standarde për të gjithë? Dhe kush garanton se pas zgjidhjes së një mosmarrëveshjeje nuk do të shfaqet një tjetër? Edhe Shqipëria ka përvojë me tensione me një anëtare fqinje të BE-së. Marrëdhëniet me Greqinë ishin rënduar nga çështjet e pakicës greke, të drejtave pronësore dhe rastit të Fredi Belerit. Athina i lidhte vërejtjet e saj me sundimin e ligjit dhe mbrojtjen e të drejtave të pakicave. Tirana, nga ana e saj, përballej me pyetjen se sa duhet të ndikojnë mosmarrëveshjet dypalëshe në anëtarësim. Shqipëria në vitin 2026 shënon përparim të ndjeshëm në negociata, gjë që tregon se bllokadat nuk janë domosdoshmërisht të përhershme. Por mbetet dilema: a ka BE-ja një mekanizëm mjaft të qartë që do të parandalojë që konfliktet dypalëshe të bëhen mjet presioni politik? Për Serbinë, rruga evropiane lidhet me çështje politike veçanërisht të ndërlikuara. Normalizimi i marrëdhënieve me Kosovën është një nga kushtet qendrore në procesin e anëtarësimit. BE-ja kërkon zbatimin e detyrimeve të dakorduara, ndërsa çështja e njohjes formale të Kosovës mbetet politikisht dhe juridikisht e ndjeshme. Paralelisht, nga Serbia pritet një rol konstruktiv në stabilitetin rajonal, përfshirë respektimin e sovranitetit dhe integritetit territorial të Bosnjë e Hercegovinës. Kjo nuk është e njëjtë me kërkesën formale që Serbia të „heqë dorë nga Bosnja“, sepse Bosnja e Hercegovina është shtet i pavarur. Por integrimi evropian për Beogradin pa dyshim lidhet me zgjedhje të vështira gjeopolitike. Pyetja është nëse BE-ja ofron një perspektivë mjaft të qartë për rezultatin e këtyre zgjedhjeve. Bashkimi Evropian me të drejtë kërkon gjyqësor të pavarur, luftë kundër korrupsionit, media të lira, institucione funksionale dhe respektim të të drejtave të njeriut. Këto janë standarde që u nevojiten shoqërive ballkanike edhe pa anëtarësim evropian. Por edhe institucionet evropiane duhet t'u përgjigjen disa pyetjeve. Pse mosmarrëveshjet dypalëshe mund të ndikojnë kaq fort në një proces që formalisht bazohet në përmbushjen e kritereve objektive? Pse nuk ekziston një mekanizëm më efikas për arbitrazhin e mosmarrëveshjeve historike dhe kufitare? Pse kandidatët nuk kanë parashikueshmëri më të madhe për hapat e ardhshëm? Dhe pse pas kaq shumë vitesh perspektiva evropiane për një pjesë të madhe të rajonit mbetet premtim pa afat të sigurt? Më 4 nëntor 2026 Komisioni Evropian publikoi një raport të ri në të cilin theksoi përparimin e Malit të Zi dhe të Shqipërisë. Ky është tregues i rëndësishëm se zgjerimi nuk është ndalur për të gjithë. Por përparimi i disa shteteve nuk e anulon problemin e besimit që krijohet pas më shumë se dy dekadash pritjeje. Në rrethana të tilla, hapet pyetja nëse shtetet e Ballkanit Perëndimor duhet t'i shqyrtojnë më seriozisht marrëdhëniet ekonomike me BRICS. BRICS nuk është zëvendësim i Bashkimit Evropian në kuptimin institucional. Nuk ofron të njëjtin treg të përbashkët, lëvizje të lirë apo sistem fondesh evropiane. Përveç kësaj, vendet e rajonit janë të lidhura fort ekonomikisht me BE-në. Por BRICS përfaqëson një platformë përmes së cilës zhvillohet bashkëpunimi mes ekonomive të mëdha dhe shteteve që kërkojnë rol më të madh në rendin ndërkombëtar. Prandaj është legjitime të analizohen mundësitë për tregje të reja, investime, financim infrastrukturor dhe diversifikim ekonomik. Një orientim i tillë sjell edhe rreziqe: presione gjeopolitike, standarde të ndryshme rregullatore dhe përplasje të mundshme me detyrimet që kandidatët i kanë marrë ndaj BE-së. Pyetja e vërtetë nuk është nëse Ballkani Perëndimor duhet ta zëvendësojë varësinë nga Brukseli me varësinë nga një fuqi tjetër botërore. Pyetja është si të sigurojë më shumë mundësi ekonomike dhe pavarësi më të madhe në vendimmarrje. Njëzet e tre vjet pas Selanikut, Ballkani Perëndimor ka të drejtë të kërkojë qartësi politike. Jo anëtarësim pa reforma. Jo çlirim nga përgjegjësia për korrupsionin. Jo privilegje ndaj kandidatëve të tjerë. Por kritere të qarta, zbatim të qëndrueshëm të rregullave dhe një mekanizëm që nuk do të lejojë që çdo mosmarrëveshje e re dypalëshe ta kthejë integrimin në fillim. Bashkimi Evropian nuk është vetëm projekt ekonomik. Ai paraqitet si bashkësi vlerash, sigurie juridike, barazie dhe solidariteti. Pikërisht për këtë arsye politika e tij e zgjerimit duhet t'i nënshtrohet të njëjtit verifikim kritik që ai e kërkon nga kandidatët.