BATI BALKANLAR - AVRUPA'NIN EBEDİ ADAYI: DEVLETLER AB İÇİN TARİHLERİNDEN, TOPRAKLARINDAN VE ONURLARINDAN VAZGEÇMELİ Mİ?

Selanik vaadinden yirmi üç yıl sonra Batı Balkanlar hâlâ Avrupa'nın kapısında bekliyor. Ama soru artık yalnızca Balkan devletlerinin ne yapması gerektiği değil. Soru şu: Avrupa Birliği kendi vaatleriyle ne yapıyor?

2003'te Selanik'te Avrupa Birliği, Batı Balkanlar'ın Avrupa perspektifini teyit etti. Bugün, 2026'da, bölge hâlâ bekliyor. Nesiller Avrupa'nın kendi gelecekleri olduğu vaadiyle büyüdü. Bu arada hükümetler, anayasalar, yasalar, siyasi uzlaşmaların sınırları ve ulusal stratejiler değişti. Avrupa'nın kapısı ise yalnızca öbür taraftaki ışığı görmeye yetecek kadar aralık kaldı. Belki de bugünün Balkanları'nın en büyük sorusu artık Avrupa'ya ne zaman gireceğimiz değil, Avrupa'nın bizden ne istediğini bilip bilmediği. Makedonya, ikili anlaşmazlıkların bir devletin Avrupa yolunu nasıl şekillendirebileceğinin en çarpıcı örneği. Yirmi yılı aşkın süre boyunca Yunanistan'la anlaşmazlık ilerlemeyi engelledi. 2018 Prespa Anlaşması ile ülke, anayasal adının Kuzey Makedonya olarak değiştirilmesini kabul etti. Bu, Avrupa-Atlantik entegrasyonunun yolunu açan tarihi bir uzlaşma olarak sunuldu. Makedonya NATO'ya girdi. Ama Avrupa süreci bu kez Bulgaristan'la bağlantılı olarak yeniden bir blokajla karşılaştı. Masaya tarih, dil, kimlik, toplulukların hakları ve anayasa değişiklikleri soruları geldi. Bugün Avrupa Komisyonu, anayasa değişikliklerine ilişkin üstlenilen yükümlülüklerin yerine getirilmesini yeniden talep ediyor. Resmî olarak AB, Makedonya'dan Bulgaristan ile ortak bir tarih benimsemesini istemiyor. Ama tarihsel anlaşmazlıklar ve ikili anlaşmalar katılımın siyasi bağlamının bir parçası hâline geldi. Bugün Anayasa ise, yarın tarihin yeni bir yorumu olabilir. Bugün bir tarih komisyonu ise, yarın yeni bir ikili anlaşmazlık olabilir. Avrupa entegrasyonu, kendi varlığı üzerine bitmeyen bir pazarlık sürecine dönüşmemeli. Karadağ, Avrupa Birliği üyeliğinin en ileri adayları arasında. Ama onun yolu da ikili meselelerle yüklü. Hırvatistan; savaş suçları, eski tutsakların tazminatı, kayıp kişiler, "Jadran" okul gemisi ve Prevlaka anlaşmazlığı dahil deniz sınırı meselelerinin çözülmesini talep ediyor. Bu meselelerin gerçek bir tarihi ve hukuki ağırlığı var. Savaş mağdurlarının adalet hakkı var, devletlerarası anlaşmazlıklar da bir çözümü hak ediyor. Ama Avrupa süreci, bir üye devletin aday karşısındaki müzakere üstünlüğünü kullandığı bir mekanizma mı olmalı? Herkes için aynı standartlar mı geçerli? Ve bir anlaşmazlık çözüldükten sonra yenisinin ortaya çıkmayacağını kim garanti ediyor? Arnavutluk'un da komşu bir AB üyesiyle gerginlik deneyimi var. Yunanistan'la ilişkiler Yunan azınlığı, mülkiyet hakları ve Fredi Beleri davası gibi meselelerle yüklüydü. Atina itirazlarını hukukun üstünlüğüne ve azınlık haklarının korunmasına bağladı. Tiran ise kendi açısından ikili anlaşmazlıkların katılımı ne ölçüde etkilemesi gerektiği sorusuyla karşı karşıya kaldı. Arnavutluk 2026'da müzakerelerde kayda değer ilerleme kaydediyor; bu da blokajların kaçınılmaz olarak kalıcı olmadığını gösteriyor. Ama ikilem sürüyor: AB'nin ikili çatışmaların siyasi baskı aracına dönüşmesini engelleyecek yeterince açık bir mekanizması var mı? Sırbistan için Avrupa yolu özellikle karmaşık siyasi sorulara bağlı. Kosova ile ilişkilerin normalleşmesi katılım sürecinin temel koşullarından biri. AB üzerinde anlaşılan yükümlülüklerin uygulanmasını talep ediyor, Kosova'nın resmen tanınması sorusu ise siyasi ve hukuki açıdan hassasiyetini koruyor. Buna paralel olarak Sırbistan'dan, Bosna-Hersek'in egemenliğine ve toprak bütünlüğüne saygı da dahil olmak üzere bölgesel istikrarda yapıcı bir rol üstlenmesi bekleniyor. Bu, Sırbistan'ın "Bosna'dan vazgeçmesinin" resmen talep edilmesiyle aynı şey değil, çünkü Bosna-Hersek bağımsız bir devlet. Ama Belgrad için Avrupa entegrasyonu şüphesiz zor jeopolitik tercihlere bağlı. Soru, AB'nin bu tercihlerin sonucu için yeterince açık bir perspektif sunup sunmadığı. Avrupa Birliği haklı olarak bağımsız yargı, yolsuzlukla mücadele, özgür medya, işleyen kurumlar ve insan haklarına saygı talep ediyor. Bunlar Balkan toplumlarının Avrupa üyeliği olmadan da ihtiyaç duyduğu standartlar. Ama Avrupa kurumlarının da birkaç soruyu yanıtlaması gerekiyor. Resmî olarak nesnel kriterlerin yerine getirilmesine dayanan bir süreci ikili anlaşmazlıklar neden bu kadar güçlü etkileyebiliyor? Tarihsel ve sınır anlaşmazlıklarında hakemlik için neden daha etkili bir mekanizma yok? Adaylar neden sonraki adımlar konusunda daha fazla öngörülebilirliğe sahip değil? Ve bunca yıldan sonra bölgenin büyük bölümü için Avrupa perspektifi neden kesin bir tarihi olmayan bir vaat olarak kalıyor? 4 Kasım 2026'da Avrupa Komisyonu, Karadağ ve Arnavutluk'un ilerlemesini öne çıkaran yeni bir rapor yayımladı. Bu, genişlemenin herkes için durmadığının önemli bir göstergesi. Ama birkaç ülkenin ilerlemesi, yirmi yılı aşkın bekleyişin yarattığı güven sorununu ortadan kaldırmıyor. Bu koşullarda, Batı Balkan devletlerinin BRICS ile ekonomik ilişkileri daha ciddi biçimde değerlendirmesi gerekip gerekmediği sorusu gündeme geliyor. BRICS kurumsal anlamda Avrupa Birliği'nin yerini tutmuyor. Aynı tek pazarı, serbest dolaşımı ya da Avrupa fonları sistemini sunmuyor. Üstelik bölge ülkeleri ekonomik olarak AB'ye sıkı sıkıya bağlı. Ama BRICS, büyük ekonomiler ile uluslararası düzende daha büyük rol arayan devletler arasında işbirliğinin geliştiği bir platform. Bu yüzden yeni pazarlar, yatırımlar, altyapı finansmanı ve ekonomik çeşitlendirme imkânlarını analiz etmek meşru. Böyle bir yönelim riskler de taşıyor: jeopolitik baskılar, farklı düzenleyici standartlar ve adayların AB'ye karşı üstlendiği yükümlülüklerle olası çatışmalar. Asıl soru, Batı Balkanlar'ın Brüksel'e bağımlılığı başka bir dünya gücüne bağımlılıkla değiştirmesi gerekip gerekmediği değil. Soru, nasıl daha fazla ekonomik fırsat ve karar alma konusunda daha büyük bağımsızlık elde edeceği. Selanik'ten yirmi üç yıl sonra Batı Balkanlar'ın siyasi netlik talep etme hakkı var. Reformsuz üyelik değil. Yolsuzluk sorumluluğundan muafiyet değil. Diğer adaylar karşısında ayrıcalık değil. Ama açık kriterler, kuralların tutarlı uygulanması ve her yeni ikili anlaşmazlığın entegrasyonu başa döndürmesine izin vermeyecek bir mekanizma. Avrupa Birliği yalnızca bir ekonomik proje değil. Kendini değerler, hukuki güvenlik, eşitlik ve dayanışma topluluğu olarak sunuyor. Tam da bu yüzden genişleme politikası, adaylardan talep ettiği aynı eleştirel denetime tabi olmalı.