Европската комисија подготвува понуда што звучи како подарок: земјите кандидати ќе добијат „постепена интеграција“ во единствениот пазар на Унијата – трговија без пречки и пристап до програмите за истражување уште додека чекаат членство. Подарокот, сепак, има етикета со цена. Пристапот ќе зависи од тоа дали кандидатите ги поддржуваат надворешнополитичките цели на Брисел и дали ги чуваат клучните технологии подалеку од неговите стратешки ривали.

Нацрт-предлогот на Комисијата, кој излезе во јавноста, го надгледувал Александр Адам, главниот советник на Урсула фон дер Лајен и поранешен соработник на францускиот претседател Емануел Макрон. Неговиот план од корен го менува досегашниот пристап кон соседите. Денес речиси сите економски придобивки се резервирани исклучиво за членките, а последна во Унијата влезе Хрватска – во 2013 година.

Две брзини, а Македонија во побавната

Тука е делот што Скопје треба да го прочита двапати. Во рамките на пакетот, Украина, Молдавија, Албанија и Црна Гора ќе добијат планови за забрзување на пристапниот процес. За другите – Македонија, Косово, Босна и Херцеговина, Србија и Турција – процесот трае предолго, па во Брисел расте стравот дека ќе изгубат интерес или ќе се свртат кон Русија и Кина.

Иронијата тешко се пропушта. Македонија е кандидат уште од 2005 година, го смени и името за да ја отвори вратата, а сега во новата шема стои во групата за која Брисел најмногу се плаши дека ќе ѝ здосади. Дали заморот навистина е проблем на кандидатите – или на оние што со децении ги држат на прагот?

Фон дер Лајен денеска пристигнува во Албанија, на почетокот на турнеја низ Западен Балкан, а ќе ги посети и Косово и Македонија. Двете земји, кои според новиот план немаат забрзан пат, ќе ја искористат посетата за да бараат економски придобивки од потесното усогласување.

Морков што може да се одземе

Условите се напишани без заобиколување. „Како што се продлабочува индустриската и пазарната интеграција, учеството во чувствителните сектори мора да оди заедно со соработка за проверка на инвестициите, контрола на извозот, спроведување на санкциите и заштита на чувствителните технологии“, стои во документот. Таму каде условите не се исполнети, опсегот на учество ќе се прилагоди. Меѓу областите за потесна соработка се полупроводниците, квантните технологии, биотехнологијата, вештачката интелигенција и вселената.

Има и реченица што вреди да се запамети: „Ако обврските не се исполнат, учеството мора да остане реверзибилно. Пристапот треба да се суспендира или повлече таму каде што е оправдано.“ Со други зборови – морков што може да се одземе во секое време. А кој одлучува кога е „оправдано“?

Косовскиот премиер Албин Курти веднаш го постави очигледното прашање. Постепената интеграција, рече тој, мора да биде опиплива за граѓаните и фирмите и да води кон полноправно членство, „а не да биде замена за него“. Анализата формално се согласува дека крајната цел останува членството, но додава дека пристапувањето бара време, ригорозен процес заснован на заслуги и длабоки, трајни реформи.

Унгарија како предупредување

Зад сето ова стои стравот на сегашните членки од нови земји што по влезот би се откажале од обврските. Примерот што се наведува е Унгарија, која под поранешниот премиер Виктор Орбан го користеше ветото за да ги блокира санкциите против Русија и помошта за Украина. Затоа анализата, која на високите функционери ќе им биде претставена на 6 октомври, предлага следење и стимулации и по зачленувањето, како и повеќе одлуки со квалификувано мнозинство наместо со едногласност – без отворање на основачките договори и без ризик од национални референдуми.

Лидерите ќе разговараат за проширувањето на дводневен самит во Брисел што почнува на 15 октомври, а еврокомесарката за проширување Марта Кос веќе најавува „есен на проширувањето“. Балканот има слушнато многу такви сезони. Прашањето е дали оваа ќе донесе членство – или само подолг ходник со подобро осветлување.