Ја добиеш жалбата за тендер, а адвокатот го плаќаш сам: измените на Законот за јавни набавки в понеделник пред пратениците

Замислете фирма која докажала дека една државна институција незаконски спровела тендер. Државната комисија за жалби по јавни набавки ѝ дала право, постапката е поништена. Нормално би било институцијата што згрешила да ги покрие трошоците. Според измените на Законот за јавните набавки, за кои пратениците треба да гласаат в понеделник, 26 октомври, тоа нема да биде така. Адвокатот ќе си го плати фирмата што победила.

Клучот е во членот 16 од владиниот предлог, кој го менува членот 166 од постојниот закон. Ако жалбата биде усвоена, договорниот орган ќе ги надомести само административната такса и надоместокот за водење на постапката. За полномошникот, предлогот е кус: „Доколку странката ангажира полномошник за застапување во жалбената постапка пред Државната комисија, трошоците за полномошникот ги сноси на своја сметка“.

Поскапа жалба, поевтина грешка

Со пакетот поскапува и самата жалба. Надоместоците за водење жалбена постапка, според владиното образложение, се зголемуваат од досегашните 50 до 200 евра на 150 до 600 евра, зависно од видот на постапката. Целта, вели предлагачот, е помалку неосновани жалби и поефикасна правна заштита. Пакетот носи и повисоки прагови за набавки без формална тендерска постапка, поширока употреба на електронскиот пазар и почеста примена на најдобриот однос меѓу цена и квалитет. Сето тоа е спакувано под Реформската агенда и Планот за раст на ЕУ.

Адвокатската комора веќе испратила писмени забелешки до институциите. Според неа, решението е дополнителен финансиски товар за фирмите, ги обесхрабрува правните средства и може да ја ослаби контролата врз законитоста на тендерите. Предупредува и на нов бран судски спорови за надомест на штета, кои би донеле дополнителни трошоци и за самиот буџет. Дел од адвокатите одат и подалеку и сметаат дека измената е спротивна на Уставот и на неколку закони, од Законот за адвокатура до Законот за облигационите односи.

Кој добива, а кој губи

Логиката е едноставна. Фирма што ќе мора да плати и повисока такса и адвокат од свој џеб, дури и кога е во право, добро ќе размисли дали воопшто да се жали. Помалку жалби значи помалку откриени неправилности пред да се потпише договорот. А тоа значи повеќе слобода за тесниот круг службеници што одлучуваат кој ќе добие тендер. Договорниот орган, пак, ја губи и онаа минимална казна што досега ја плаќаше кога ќе згреши.

Адвокатите што зборуваа анонимно потсетуваат на „Скопје 2014“ како пример што се случува кога големите јавни трошења немаат вистинска контрола: последиците се гледаат дури откако парите ќе се потрошат. А Извештајот на Европската комисија за владеењето на правото за 2026 година ги наведува јавните набавки како област со висок ризик од корупција. Само 20 отсто од анкетираните компании ја оценуваат независноста на телото за жалби како многу или прилично добра, наспроти 37 отсто лани.

Значи, довербата во жалбите паѓа, а одговорот на државата е жалбата да стане поскапа. Ако ова е реформа по европски модел, зошто од неа најмногу добиваат оние што прават грешки на тендерите?