Ratko Mlladiçi vdiq në Hagë, 84 vjeç, në njësinë e paraburgimit të Kombeve të Bashkuara. Vdiq si njeri i dënuar - dënim i përjetshëm për gjenocid, për krime kundër njerëzimit dhe për shkelje të ligjeve e zakoneve të luftës. Kjo nuk është interpretim i askujt. Është aktgjykim i formës së prerë, i konfirmuar në procedurë ankimore në qershor të vitit 2021.

E megjithatë, vetëm disa orë pas lajmit, rajoni u nda sërish përgjatë të njëjtave linja përgjatë të cilave ndahet prej tridhjetë vjetësh. Disa shkruajnë „vdiq gjenerali“. Të tjerë shkruajnë „vdiq i dënuari për gjenocid“. I njëjti njeri, dy fjali krejtësisht të ndryshme - dhe në dallimin mes tyre qëndron gjithçka që Ballkani nuk arriti ta mbyllë.

Tetë mijë emra, jo një shifër

Si komandant i Shtabit të Përgjithshëm të Ushtrisë së Republikës Sërpska, Mlladiçi udhëhoqi forcat që në korrik të vitit 1995 pushtuan Srebrenicën. Pas rënies së qytetit u ekzekutuan masivisht mbi 8.000 njerëz, kryesisht boshnjakë, burra dhe djem. Gjykatat ndërkombëtare këtë e kualifikuan si gjenocid - jo si akuzë, por si fakt i vërtetuar në aktgjykim.

Drejtori i Qendrës Memoriale në Srebrenicë, Emir Suljagiç, reagoi me një fjali që nuk ka nevojë për plotësim. „Njerëzit që i dërgoi në vdekje nuk patën mundësi të plaken. Ky është i vetmi fakt për vdekjen e tij që për mua ka rëndësi“, deklaroi ai.

Asnjë varrim nuk e fshin aktgjykimin

Mlladiçi u arrestua në Serbi më 26 maj 2011, pas gjashtëmbëdhjetë vjetësh në arrati. Pesë ditë më vonë u transferua në Hagë. Në vitin 2017 mori dënim të përjetshëm në shkallë të parë, në vitin 2021 kolegji i ankesave e konfirmoi. Nga dënimi i përjetshëm vuajti pak më shumë se pesëmbëdhjetë vjet.

Muajt e fundit i kaloi në gjendje të rëndë shëndetësore. Mbrojtja dhe familja kërkuan lirim të parakohshëm për arsye humanitare. Kryetarja e Mekanizmit Ndërkombëtar Rezidual, Gracijela Gati Santana, e refuzoi kërkesën - me arsyetimin se vetë pritja e një vdekjeje të afërt nuk përbën automatikisht bazë për lirim. Mekanizmi më pas konfirmoi se Mlladiçi vdiq ndërsa ishte i shtruar në spital në Hagë dhe se autoritetet holandeze kishin nisur procedurat standarde të parashikuara me legjislacionin e tyre.

Ministria e Drejtësisë e Serbisë tashmë njoftoi se do ta organizojë transportin e trupit në Serbi.

Reagimi që thotë më shumë se lajmi

Ajo që pasoi në pjesë të hapësirës mediatike serbe nuk ishte nekrologji por fushatë. Kryeredaktori i një tabloidi beogradas deklaroi drejtpërdrejt se lajmi i vërtetë nuk është se Mlladiçi vdiq, por se ishte „vrarë në Tribunalin e Hagës“, të cilin e quajti organizatë terroriste. Gjykata që shqiptoi aktgjykimin kështu, me një lëvizje, u shpall fajtore për vdekjen e njeriut që e dënoi.

Pse kjo është e rëndësishme për një lexues në Shkup? Sepse retorika nuk ndalet në kufi. Rajoni prej vitesh sheh si aktgjykimet e formës së prerë për krime lufte trajtohen si çështje e përkatësisë politike, e jo si fakt. Kur gjykata që i vërtetoi krimet bëhet armik, e i dënuari bëhet viktimë, atëherë asnjë aktgjykim në të ardhmen nuk ka peshë.

Çfarë mbeti

Tridhjetë e një vjet pas Srebrenicës, eshtrat e mbi 1.000 njerëzve ende nuk janë gjetur. Në korrik të këtij viti në Potoçari u varrosën edhe dhjetë viktima të sapoidentifikuara. Kjo është pjesa e vetme e kësaj historie që nuk varet nga mënyra si do të shkruhet lajmi për vdekjen e një njeriu - kërkimi vazhdon pavarësisht titujve.

Mlladiçi vdiq në burg, që do të thotë se gjykata e mbajti atë që historia rrallë e mban - e gjykoi deri në fund. Pyetja që mbetet nuk është për të. Pyetja është nëse rajoni ndonjëherë do të pajtohet se një aktgjykim i formës së prerë është fakt, e jo mendim.