Maqedonia e Pirinit ka historinë e vet: në regjistrimin e vitit 1946, 63,6% e popullsisë ishin maqedonas

Në vitin 1946, në regjistrimin e popullsisë në Maqedoninë e Pirinit, sipas hulumtimeve historike, u evidentuan 160.651 maqedonas, ose 63,6% e popullsisë. Në të njëjtin rajon u regjistruan 54.425 bullgarë dhe 28.924 pomakë. Këto shifra janë një dokument i rëndësishëm historik. Ato tregojnë se përkatësia kombëtare maqedonase është evidentuar edhe në territorin e Bullgarisë së sotme. Rrethanat në të cilat u krye regjistrimi janë objekt i debateve historike, por vetë ekzistenca e këtyre të dhënave nuk mund të injorohet. Dhe pastaj vjen pyetja: si u arrit që nga qindra mijëra maqedonas të regjistruar në Bullgari, për vetëm disa dekada, kategoria kombëtare maqedonase të zhdukej pothuajse plotësisht nga statistikat zyrtare? Këto janë pyetje të cilave Bullgaria duhet t'u përgjigjet me dokumente, jo me deklarata politike. Gjyshi im, shumë kohë para Luftës së Dytë Botërore, e dinte se ishte maqedonas. Nuk i duheshin komisione ndërkombëtare, rezoluta evropiane, traktate historike apo leje nga Sofja për të ditur se kush ishte. Identiteti i tij nuk u krijua me vendimin e ndonjë qeverie. Ishte pjesë e familjes së tij, e gjuhës së tij, e prejardhjes së tij dhe e ndjenjës së tij të përkatësisë. Dhe sot, kaq dekada më vonë, dikush do t'u shpjegojë pasardhësve të tij se çfarë ishte gjyshi i tyre, në cilën gjuhë fliste dhe si duhej të ndihej. Çfarë Evrope po ndërtojmë nëse një njeri nuk ka të drejtë të thotë kush ishte gjyshi i tij, pa ia kontestuar një shtet tjetër historinë familjare? Iva Mihaylova - kur një akuzë për aksident trafiku bëhet çështje ndërshtetërore Sot, në vitin 2026, publiku është dëshmitar i rastit të Iva Mihaylovës nga Koçani, e cila akuzohet për pjesëmarrje në shkaktimin e një aksidenti trafiku me pasoja vdekjeprurëse, në të cilin humbi jetën 33-vjeçari Besim Durmishi. Në vend që rasti të mbetej në kuadër të një procedure të pavarur gjyqësore, ai mori një dimension politik dhe diplomatik. Mihaylova pretendon se është persekutuar për shkak të prejardhjes së saj bullgare. Institucionet bullgare u përfshinë në mbrojtjen e saj, dhe në tetor 2026 ajo u largua në Bullgari, pavarësisht masave të caktuara nga gjykata. Autoritetet maqedonase lëshuan urdhër-arrest. Faji i saj ende nuk është vërtetuar me vendim të formës së prerë. Çdo njeri ka të drejtë për trajtim mjekësor, gjykim të drejtë dhe mbrojtje nga diskriminimi. Iva Mihaylova nuk është përjashtim. Por të njëjtat të drejta dhe të njëjtin respekt i meritojnë edhe familja e të ndjerit dhe të gjithë pjesëmarrësit e tjerë në procedurë. Asnjë shtetësi nuk guxon të jetë më e rëndësishme se drejtësia. Afërsia mes popullit maqedonas dhe atij serb ka rrënjë historike, familjare, kulturore dhe shoqërore. Kjo afërsi nuk do të thotë se në historinë tonë të përbashkët nuk ka pasur padrejtësi, presione politike apo përpjekje për asimilim. Por do të thotë se mes njerëzve janë ndërtuar lidhje të qëndrueshme që i kanë mbijetuar shumë ndryshimeve politike. Njëkohësisht, marrëdhëniet maqedono-bullgare mbeten të ngarkuara me mosmarrëveshje historike, kontestim të identitetit dhe kushtëzime në integrimet evropiane. Për shumë maqedonas, çdo premtim i ri për miqësi nga Sofja pasohet nga një kërkesë e re politike. Flitet për fqinjësi të mirë, ndërsa hapen pyetje për gjuhën, historinë dhe vetëdijen tonë kombëtare. Miqësia nuk mund të ndërtohet në mënyrë që njëra palë vazhdimisht të duhet të provojë se ka të drejtë të ekzistojë. Bashkimi Evropian vazhdimisht flet për sundimin e ligjit, të drejtat e njeriut, dinjitetin dhe barazinë. Por ku janë këto parime kur qytetarët maqedonas kërkojnë trajtim të barabartë? Ku është zëri evropian kur shtrohen pyetje për të drejtat e njerëzve me vetëdije maqedonase në Bullgari? Dhe ku është konsekuenca evropiane kur një lëndë gjyqësore për një aksident trafiku me pasoja vdekjeprurëse shndërrohet në mosmarrëveshje diplomatike për prejardhjen kombëtare? Evropa duhet të kërkojë përgjigje të qarta për respektimin e procedurave gjyqësore dhe mbrojtjen e të drejtave të pakicave, pa standarde të dyfishta. Kjo vlen si për Bullgarinë, ashtu edhe për Maqedoninë. Sot, kur shohim se në Maqedoninë e Pirinit në vitin 1946 u evidentuan më shumë se 160 mijë maqedonas, kemi të drejtë të pyesim çfarë ndodhi me vetidentifikimin e tyre kombëtar në dekadat që pasuan. Kemi të drejtë të kërkojmë dokumente historike, përgjigje institucionale dhe respektim të të drejtave të njeriut. Dhe për rastin e Iva Mihaylovës, kemi të drejtë të kërkojmë që gjykata ta vërtetojë të vërtetën pa presione politike dhe pa privilegje në bazë të shtetësisë. Sepse gjyshi im nuk kërkoi leje për të qenë maqedonas. As unë nuk do të kërkoj. Dhe nuk dua që fëmijët e mi të detyrohen të kërkojnë. Identiteti maqedonas nuk është lëshim diplomatik, jeta njerëzore nuk është argument politik, dhe drejtësia nuk guxon të ketë kombësi.