Dymbëdhjetë vjet një njeri e ndërtoi ushtrinë sipas standardeve të NATO-s, dëgjoi premtime çdo vit, dhe në fund doli para kolegëve të tij diplomatë dhe u tha çfarë mendon vërtet. „Fatkeqësisht, kurrë nuk do të hyjmë në NATO" - kjo është fjalia e Valeri Zalluzhnit, ish-komandantit suprem të ushtrisë ukrainase, tani ambasador në Londër.

E tha këtë në një takim të ambasadorëve ukrainas në Kiev, në një diskutim për integrimet euroatlantike. E pyetën për pjesëmarrjen e Ukrainës në Forcat e Përbashkëta Ekspeditore, ndërsa ai filloi nga NATO. „E njoh mirë NATO-n. Rreth 12 vjet kam punuar personalisht për pranimin e standardeve të NATO-s dhe çdo vit dëgjoja tregime se së shpejti do të bëhemi anëtare", deklaroi ai.

Pastaj erdhi pjesa që rrallë dëgjohet nga një njeri me dosjen e tij. Sipas Zalluzhnit, Aleanca ende udhëhiqet nga doktrina të Luftës së Dytë Botërore, dhe 12 vitet e ardhshme nuk do të ndryshojë sa duhet për të arritur nivelin e gjysmës së aftësive të Rusisë. Kjo nuk është fjali e një politikani të zhgënjyer - kjo është fjalia e një njeriu që udhëhoqi luftën më të madhe në Evropë që nga viti 1945 dhe di sa vlen letra përballë kapacitetit.

Salla e pritjes që e njeh secili në Ballkan

Ka diçka dhimbshëm të njohur në këtë histori. Dymbëdhjetë vjet reforma, harmonizime, standarde, raporte vjetore dhe premtime vjetore se „së shpejti". Kush në Ballkan nuk e mban mend atë skenë? Maqedonia priti dy dekada dhe në fund e ndryshoi edhe emrin kushtetues për të hyrë. Statusi i kandidatit për BE zgjat aq gjatë sa fëmijët e lindur në fillim të procesit ndërkohë kanë mbaruar fakultetin dhe janë zhvendosur në Gjermani. Dallimi është vetëm se Zalluzhni e tha hapur atë që diplomacia zakonisht e ruan pas dyerve të mbyllura.

Por të mos keqkuptohemi - Zalluzhni nuk thotë se NATO është e padobishme. Përkundrazi, ai pranon hapur se Ukrainës i duhen teknologjitë që i kanë anëtaret: mbrojtja antiajrore, kapacitetet hapësinore, teknologjia bashkëkohore ushtarake. Problemi, pra, nuk është se Aleanca s'ka çfarë të ofrojë. Problemi është se dera nuk hapet.

Nëse jo NATO, atëherë çfarë?

Përgjigjja e Zalluzhnit është se Ukraina me shumë gjasa do të hyjë në blloqet e reja evropiane ushtarako-sigurie që po formohen tani. Si model përmend Forcat e Përbashkëta Ekspeditore - koalicion i dhjetë vendeve veriore evropiane nën udhëheqjen e Britanisë, i krijuar për reagim të shpejtë të përbashkët në krizë. Strukturat komanduese ekzistojnë që nga viti 2015, edhe pse ende nuk janë zhvilluar plotësisht. Ukraina tashmë ka hyrë në partneritet të përforcuar me atë nismë.

Ka një dallim të rëndësishëm që Zalluzhni nuk e fsheh: FPE nuk ka klauzolë për mbrojtje kolektive. Nuk ka nen 5. Pra, ajo që merr Ukraina është shpejtësi dhe bashkëpunim praktik, por jo garancia për të cilën të gjithë duan në NATO që në fillim.

Dhe këtu është pyetja e vërtetë, ajo që na prek edhe ne. Nëse fuqia më e madhe ushtarake në Evropë që lufton në terren nxjerr përfundimin se sistemi i sigurisë kolektive nuk do ta pranojë - çfarë do të thotë kjo për arkitekturën në të cilën edhe Ballkani e kërkon të ardhmen e vet? A janë NATO dhe BE ende pika e referencës, apo Evropa në heshtje po fillon të ndërtojë diçka tjetër, paralelisht, me rregullat e veta dhe pa premtime për „së shpejti"?