Пред 20 години Македонија донесе закон со кој секој граѓанин доби право да праша како институциите ги трошат неговите пари. Две децении подоцна, Агенцијата за заштита на правото на слободен пристап до информации од јавен карактер го одбележа јубилејот заедно со Меѓународниот ден на информации од јавен карактер. На настанот се зборуваше за доверба. Бројките што се слушнаа градат нешто друго – нервоза.

Македонските институции исполнуваат околу половина од индикаторите за пристапност до информации. Имаат рок од 20 дена да одговорат на барање, најдолг во регионот – и многу често го пробиваат. Наместо да одговорат, често молчат и чекаат жалба.

Бројките на Метаморфозис. Кај извршната власт, според последното мерење на Фондацијата Метаморфозис, пристапноста е најслабо оценетата област, со 48,79 отсто исполнетост на индикаторите – пад од речиси пет процентни поени во однос на претходните 54,18 отсто. На локално ниво е уште полошо: општините исполнуваат само 33,6 отсто од индикаторите, а во законскиот рок одговориле само 50 од 81 единица на локалната самоуправа, наспроти 62 претходната година.

Има и светли точки. Во регионалниот индекс на отвореност, Владата е најотворена во регионот, Собранието е второ зад Црна Гора, а Крива Паланка е најотворената општина во земјата. На дното се министерствата за спорт и за политички систем, како и општините Боговиње, Студеничани и Лозово.

Директорот на Агенцијата, Петар Гајдов, вели дека институциите генерално го почитуваат правото и како позитивни примери ги посочи Демир Хисар, Виница и Министерството за одбрана. Годинава до Агенцијата се поднесени 334 жалби, најмногу од граѓански организации и граѓани. Генералниот проблем, признава Гајдов, е „молкот“ на одредени институции – иако, според него, информацијата на крајот најчесто се дава, само по рокот или додека трае жалбената постапка.

Токму тука е суштината. Информација што стигнува по рокот и по жалба не е транспарентност, туку трпение. „Треба да преминеме од право да побараш информација кон право информацијата да ти биде достапна“, порача Данче Даниловска-Бајдевска од Метаморфозис. Граѓанинот, вели таа, не треба да прашува колку јавни пари се потрошени и кој склучил договор – тоа треба да биде објавено, и тоа „не во скениран документ од сто страници кој формално е објавен, но практично никој не може да го пребарува или анализира“.

Шведскиот амбасадор Ола Солстром потсети дека Шведска прва во Европа донела акт за слобода на информациите, а швајцарскиот амбасадор Кристоф Сомер дека пристапот треба да биде стандард, со исклучоци само кога има исклучителна причина. По 20 години, прашањето за Македонија е едноставно: кога правото да знаеш ќе престане да биде битка што ја добиваш со жалба?