Një avion qeveritar zbriti në aeroportin e Beogradit pak para orës 18. Në të - një arkivol i mbuluar me flamur, djali Darko, mbesa Anastasija dhe dy shoqërues ushtarakë. Kolona më pas kaloi nëpër qytet drejt Akademisë Ushtarake-Mjekësore, kurse nëpër ura qëndronin njerëz. Disa me tre gishta, disa vetëm duke heshtur. Ballkani po shihte sërish një pamje që e di përmendsh.

Ratko Mlladiq ndërroi jetë më 27 gusht në paraburgim në Hagë, në moshën 84-vjeçare. Vdiq në burg, ku hyri pasi Tribunali Ndërkombëtar për ish-Jugosllavinë në vitin 2017 e shpalli fajtor për dhjetë nga njëmbëdhjetë pikat - mes tyre gjenocid, krime kundër njerëzimit, shfarosje, vrasje, terrorizim i civilëve. Në qershor 2021 ankesa u refuzua dhe dënimi me burgim të përjetshëm mbeti i formës së prerë. Para kësaj ishte 15 vjet në arrati, i fshehur në vendin ku sot e çojnë për varrim.

Aktgjykimi nuk është zë për interpretim

Kjo është pjesa që gjithmonë humbet në transmetim. Gjykata nuk gjykoi se Mlladiqi „udhëhoqi një luftë të vështirë“ as se „bëri gabime“. Gjykoi se komandoi një operacion në të cilin për disa ditë korriku të vitit 1995 u ekzekutuan mbi 8.000 boshnjakë te Srebrenica, dhe se tre vjet e gjysmë e mbajti një qytet nën rrethim. Ky është fakti. Ai fakt nuk ndryshon as sipas asaj se kush qëndron në urë, as sipas asaj se me cilin flamur është mbuluar arkivoli.

Kurse rreth atij fakti tani po ndërtohet një ceremoni. Përkujtimorja është caktuar për të shtunën në mesditë në Shtëpinë e Ushtrisë në Beograd. Varrimi është të hënën në varrezat e Topçiderit, kurse më parë trupi do të ekspozohet në kishën „Shën Luka“ në Koshutnjak, ku qytetarët do të mund të përkulen nga ora 9 deri në 12:30. Meshë përkujtimore në 12:35, pastaj kortezh. Orar i shkruar me përpikëri protokolli shtetëror, për një njeri që vdiq si i dënuar për gjenocid.

Kush e organizon këtë?

Kjo është pyetja që vlen të shtrohet, sepse përgjigjja nuk është neutrale. Shtëpia e Ushtrisë nuk është sallë private. Kur një institucion shtetëror hap derën për përkujtimin e një kriminel lufte të dënuar, kjo nuk është punë familjare - kjo është mesazh, dhe atë mesazh e lexojnë edhe në Sarajevë, edhe në Zagreb, edhe në Prishtinë, edhe këtu.

Rajoni nuk përbëhet nga shtete të ndara që shohin televizione të ndara. Gjithçka që ndodh në Beograd shihet në Sarajevë po atë ditë, me të njëjtin intensitet dhe me emocion krejtësisht të kundërt. Çdo skenë e tillë e kthen temperaturën në nivele mbi të cilat diplomacia pastaj duhet të punojë me muaj.

Dhe këtu është problemi i vërtetë. Nuk është kontestuese që një familje dëshiron ta varrosë njeriun e vet - atë të drejtë askush nuk ia mohon. Kontestuese është kur varrimi pushon së qeni varrim dhe bëhet skenë politike, me institucione që i huazojnë peshën e tyre. Dallimin mes atyre dy gjërave e njeh kushdo që të paktën një herë ka jetuar në këtë gjysmë të Evropës.

Tridhjetë vjet më vonë, Ballkani ende nuk është pajtuar se çfarë ndodhi. Gjykata u pajtua. Listat e të vrarëve ekzistojnë. Varrezat janë hapur dhe trupat janë identifikuar me ADN. Por fakti se diçka është provuar në gjykatë dukshëm nuk mjafton që të pushojë së negociuari për të nëpër sheshe. Sa breza të tjerë duhet të kalojnë që një aktgjykim të nënkuptojë aktgjykim?