Владин авион слета на белградскиот аеродром малку пред 18 часот. Во него – ковчег покриен со знаме, син Дарко, внука Анастасија и двајца воени придружници. Колоната потоа помина низ градот кон Воено-медицинската академија, а на мостовите стоеја луѓе. Некои со три прста, некои само молчејќи. Балканот повторно гледаше слика што ја знае напамет.

Ратко Младиќ почина на 27 август во притворот во Хаг, на 84 години. Умре во затвор, во кој влезе откако Меѓународниот трибунал за поранешна Југославија во 2017 година го прогласи виновен по десет од единаесет точки – меѓу нив геноцид, злосторства против човештвото, истребување, убиство, тероризирање на цивили. Во јуни 2021 година жалбата беше одбиена и доживотната казна остана правосилна. Пред тоа беше 15 години во бегство, сокриен во земјата во која денес го носат на погреб.

Пресудата не е ставка за интерпретација

Ова е делот што секогаш се губи во преносот. Судот не пресуди дека Младиќ „водел тешка војна“ ниту дека „правел грешки“. Пресуди дека командувал операција во која за неколку јулски дена 1995 година беа погубени над 8.000 Бошњаци кај Сребреница, и дека три и пол години држел град под опсада. Тоа е фактот. Тој факт не се менува ниту според тоа кој стои на мостот, ниту според тоа со кое знаме е покриен ковчегот.

А околу тој факт сега се гради церемонија. Комеморацијата е закажана за сабота на пладне во Домот на Војската во Белград. Погребот е во понеделник на Топчидерското гробиште, а претходно телото ќе биде изложено во црквата „Свети Лука“ на Кошутњак, каде граѓаните ќе можат да се поклонат од 9 до 12:30 часот. Опело во 12:35, потоа поворка. Распоред напишан со прецизност на државен протокол, за човек кој умрел како осуден за геноцид.

Кој го организира ова?

Тоа е прашањето што вреди да се постави, бидејќи одговорот не е неутрален. Домот на Војската не е приватна сала. Кога државна институција отвора врата за комеморација на осуден воен злосторник, тоа не е семејна работа – тоа е порака, и таа порака ја читаат и во Сараево, и во Загреб, и во Приштина, и овде.

Регионот не е составен од одделни држави кои гледаат одделни телевизии. Сè што се случува во Белград се гледа во Сараево истиот ден, со истиот интензитет и со сосема спротивна емоција. Секоја ваква сцена ја враќа температурата на нивоа на кои дипломатијата потоа мора да работи со месеци.

И тука е вистинскиот проблем. Не е спорно дека едно семејство сака да закопа свој човек – тоа право никој не му го оспорува. Спорно е кога погребот престанува да биде погреб и станува политичка сцена, со институции кои ја позајмуваат својата тежина. Разликата помеѓу тие две работи ја познава секој кој барем еднаш живеел во оваа половина на Европа.

Триесет години подоцна, Балканот сè уште не се согласил што се случило. Судот се согласил. Списоците на убиени постојат. Гробниците се ископани и телата се идентификувани по ДНК. Но фактот дека нешто е докажано на суд очигледно не е доволно за да престане да се преговара за него на плоштади. Колку уште генерации треба да поминат за пресуда да значи пресуда?