Energjetika maqedonase prej vitesh funksionon si një sistem në të cilin qytetarët më shpesh shohin vetëm hallkën e fundit - faturën e rrymës. Por pas asaj fature qëndron një zinxhir i tërë: prodhimi, shpërndarja, furnizimi dhe menaxhimi i rrjetit. Pyetja që po bëhet gjithnjë e më shpesh është - kur një subjekt është i pranishëm në disa segmente të të njëjtit sektor, a përbën kjo monopol apo përqendrim të fuqisë në treg?

Në përkufizimin klasik ekonomik, monopoli është gjendja kur një subjekt ka kontroll dominues ose ekskluziv mbi një treg të caktuar. Por energjetika bashkëkohore është më komplekse. Nuk duhet të ekzistojë gjithmonë monopol formal për të ekzistuar një përqendrim i lartë i fuqisë.

Pyetjet që meritojnë analizë publike janë:

• Sa pjesë e prodhimit është drejtpërdrejt ose tërthorazi e lidhur me të njëjtat struktura?
• A ka ndarje të mjaftueshme mes prodhimit, shpërndarjes dhe furnizimit?
• Sa e lehtë është qasja për prodhues të rinj në rrjet?
• Sa zgjasin procedurat për lidhje?
• A ka të dhëna publike për kufizimet në sistem?

Në Evropë, vitet e fundit pikërisht për shkak të rreziqeve të tilla insiston në ndarjen e veprimtarive (unbundling) - domethënë role të ndryshme të mos jenë të përqendruara në të njëjtin qendër ndikimi.

Përveç kësaj, Maqedonia ende ka humbje relativisht të larta në rrjetin shpërndarës krahasuar me krahasimet rajonale, dhe çdo diskutim për çmime dhe rrymë duhet të nisë pikërisht nga aty - ku janë humbjet, si reduktohen dhe kush e mban çmimin.

Në publik shpesh përmenden rezultatet financiare me fitime të mëdha, dhe humbjet e operatorit të sistemit të transmetimit. A janë rreziku dhe fitimi në energjetikën maqedonase shpërndarë në mënyrë të barabartë?

Nëse sistemi i transmetimit mban peshën e stabilitetit, dhe një pjesë tjetër i akumulon fitimet, atëherë publiku ka të drejtë të pyesë:

- A është modeli aktual i qëndrueshëm?
- Kush e mban barrën kur ka krizë?
- Kush investon në rrjet?
- Kush e merr përgjegjësinë për humbjet?
- Dhe kush përfiton kur sistemi funksionon?

Përveç kësaj, Maqedonia po hyn në një fazë të re - lidhjen e kapaciteteve diellore, investitorë të rinj dhe tranzicion energjetik. Kjo do të thotë se ngarkesa në rrjet do të rritet.

Në kushte të tilla, pyetja për ekuilibrin financiar bëhet edhe më e rëndësishme.