Bota nuk blen më vetëm xehe. Blen siguri në zinxhirin e furnizimit - dhe qeveritë u bënë pjesëmarrëse të drejtpërdrejta në atë tregti, e jo vetëm rregullatorë që lëshojnë leje.

Ky është ndryshimi që po ndodh pikërisht tani. Në SHBA, pasi në shkurt u shpall projekti „Vault“ - rezervë strategjike shtetërore e mineraleve kritike e mbështetur me 12 miliardë dollarë - administrata njoftoi se ka nënshkruar ose miratuar rreth 160 marrëveshje të lidhura me minerale, në vlerë prej afër 40 miliardë dollarësh që nga janari 2025, sipas të dhënave të Fastmarkets.

Avokatja Rebeka Sejdl Inglsbi rregullin e ri e përshkruan kështu: „Qeveria nuk vepron vetëm si huadhënëse. Qeveritë gjithnjë e më shumë po bëhen pjesëmarrëse në marrëveshjet e projekteve. Qeveria nuk i mbështet më vetëm këto marrëveshje, Qeveria tani është në tryezë si palë.“

Ku qëndron Maqedonia

Vendi ka dy projekte të dukshme në këtë fushë. I pari është bakri në Ilovicë-Shtukë. Sipas investitorit, jetëgjatësia e minierës do të ishte rreth 23 vjet, me efekte ekonomike mbi shtetin dhe mbi Strumicën, Bosilovën dhe Novo Sellon. Projekti prej një periudhe të gjatë gjendet në faza të ndryshme zhvillimi.

I dyti janë hulumtimet gjeologjike për antimon në veri të Kriva Pallankës. Financimi i tyre është siguruar nga Ministria amerikane e Energjisë, përmes Dialogut Strategjik mes dy vendeve.

Kaq është. Një projekt në zhvillim dhe një hulumtim.

Shifra që e tregon dallimin

Sipas vlerësimeve të institucioneve vendore, sektori i xehtarisë në vend krijon mbi 250 milionë euro vlerë prodhimi vjetore. Kjo nuk është shifër e vogël në vetvete.

Por në rajon duket ndryshe. Serbia nga xehtaria fiton 3,5 miliardë euro në vit. Bullgaria 2,2 miliardë. Greqia, që filloi të hapë kapacitete të reja, rreth 1,2 miliardë. Shqipëria, kryesisht përmes kromit, siguron rreth 500 milionë euro.

Kjo do të thotë se fqinji në veri merr katërmbëdhjetë herë më shumë nga i njëjti lloj burimi. Dhe kjo në kohën kur Komisioni Evropian njofton se buxheti i ardhshëm shtatëvjeçar do të financojë pavarësinë nga fuqitë e huaja, ndërsa Ursula fon der Lajen thotë hapur se Unioni është i varur mbi 80 përqind nga Kina për shumë lëndë të para kritike dhe 90 përqind për disa toka të rralla.

Bakri nuk nxirret me deklaratë

Kërkesa për bakër rritet sepse pa të nuk ka elektrifikim, nuk ka rrjet, nuk ka bateri. Antimoni hyri në strategjitë për sistemet e mbrojtjes dhe gjysmëpërçuesit.

Zhvillimi i një projekti minerar nuk zgjat një vit mandati. Nga hulumtimet gjeologjike, përmes studimeve dhe dokumentacionit, deri te infrastruktura dhe prodhimi kalojnë vite. Siç thotë Sejdl Inglsbi, kufizimi nuk është më politik: „Tani vijmë te problemi i fizikës, jo i politikës. Nuk mund të prisni që një fabrikë magnetësh të fillojë punën për njëmbëdhjetë muaj.“

Nëse ajo fizikë vlen edhe atje ku ka 40 miliardë dollarë në tryezë, atëherë te ne koha është edhe më e shtrenjtë. Pyetja nuk është a ka vendi potencial gjeologjik - kjo është konstatuar. Pyetja është sa pjesë e tij do të kthehet në investim derisa bota ende ndan marrëveshje, dhe kush i merr ato vendime ndërsa pritet.