Dünya artık yalnızca cevher satın almıyor. Tedarik zincirinde güvenlik satın alıyor - ve hükümetler bu ticaretin doğrudan katılımcıları hâline geldi, yalnızca izin veren düzenleyiciler değil.

Şu anda yaşanan değişim bu. ABD'de, şubatta 12 milyar dolarla desteklenen kritik mineraller stratejik devlet rezervi "Vault" projesi açıklandıktan sonra yönetim, Fastmarkets verilerine göre ocak 2025'ten bu yana minerallerle ilgili yaklaşık 160 anlaşmayı imzaladığını ya da onayladığını, bunların değerinin 40 milyar dolara yakın olduğunu bildirdi.

Avukat Rebeka Seydl İnglsbi yeni kuralı şöyle tarif ediyor: "Hükümet yalnızca kredi veren olarak hareket etmiyor. Hükümetler giderek projelerdeki anlaşmaların katılımcısı hâline geliyor. Hükümet artık bu anlaşmaları yalnızca desteklemiyor, hükümet artık masada bir taraf olarak oturuyor."

Makedonya nerede duruyor

Ülkenin bu alanda iki görünür projesi var. Biri İlovica-Ştuka'daki bakır. Yatırımcıya göre madenin ömrü yaklaşık 23 yıl olacak; devlet ile Strumica, Bosilovo ve Novo Selo üzerinde ekonomik etkileriyle birlikte. Proje uzun süredir farklı geliştirme aşamalarında bulunuyor.

İkincisi, Kriva Palanka'nın kuzeyindeki antimon jeolojik araştırmaları. Finansmanı, iki ülke arasındaki Stratejik Diyalog aracılığıyla ABD Enerji Bakanlığı'ndan sağlandı.

Hepsi bu. Geliştirmede bir proje ve bir araştırma.

Farkı gösteren rakam

Yerli kurumların tahminlerine göre ülkedeki madencilik sektörü yılda 250 milyon eurodan fazla üretim değeri yaratıyor. Bu tek başına küçük bir rakam değil.

Ama bölgede tablo farklı. Sırbistan madencilikten yılda 3,5 milyar euro kazanıyor. Bulgaristan 2,2 milyar. Yeni kapasiteler açmaya başlayan Yunanistan yaklaşık 1,2 milyar. Arnavutluk, esas olarak krom üzerinden, yaklaşık 500 milyon euro sağlıyor.

Bu, kuzeydeki komşunun aynı tür kaynaktan on dört kat fazla aldığı anlamına geliyor. Üstelik Avrupa Komisyonu'nun yedi yıllık bir sonraki bütçenin yabancı güçlerden bağımsızlığı finanse edeceğini duyurduğu, Ursula fon der Leyen'in ise Birliğin birçok kritik hammaddede yüzde 80'in, bazı nadir topraklarda yüzde 90'ın üzerinde Çin'e bağımlı olduğunu açıkça söylediği bir dönemde.

Bakır açıklamayla çıkarılmaz

Bakır talebi artıyor, çünkü onsuz elektrifikasyon yok, şebeke yok, batarya yok. Antimon ise savunma sistemleri ve yarı iletken stratejilerine girdi.

Bir maden projesinin geliştirilmesi tek bir görev yılına sığmaz. Jeolojik araştırmalardan, etüt ve dokümantasyondan altyapı ve üretime kadar yıllar geçer. Seydl İnglsbi'nin dediği gibi, kısıt artık siyasi değil: "Artık siyasetin değil, fiziğin sorununa geliyoruz. Bir mıknatıs fabrikasının on bir ayda çalışmaya başlamasını bekleyemezsiniz."

O fizik, masada 40 milyar doların olduğu yerde bile geçerliyse, bizde zaman daha da pahalıdır. Soru, ülkenin jeolojik potansiyeli olup olmadığı değil - bu tespit edilmiş durumda. Soru, dünya hâlâ sözleşme dağıtırken bunun ne kadarının yatırıma dönüşeceği ve beklenirken bu kararları kimin verdiği.