82 години слободно Скопје: над 420 загинати борци, спасени Камениот мост и браната на Матка

На 13 ноември 1944 година во Скопје паѓал слаб снег. „Само ни ја олеснуваше работата“, се сеќавал подоцна Трајко Стаматовски, еден од борците. Тој ден единиците на 42. и 50. дивизија, заедно со 16. македонска бригада, по неколкудневни тешки борби влегоа во градот и ја завршија фашистичката окупација на Скопје. Денеска се навршуваат 82 години.

Цената е бројка што не треба да се заборави: во борбите за Скопје загинале над 420 борци. Многумина од борците во Третата и Дванаесеттата бригада биле скопјани и се бореле на улиците по кои пораснале. Се приклучиле и жители на градот, речиси голораки. „Зад секој историски датум стои човечка цена. А цената на слободата што ја донесе 13 Ноември е многу висока“, вели Елена Јованова-Грујовска, потпретседателка на Градскиот одбор на Сојузот на борци.

Најжестоките борби се воделе кај Учителската школа, железничката станица и браната „Матка“. Браната била клучна: нејзиното уривање можело да го збрише градот. Дванаесеттата бригада се борела на десниот брег на Вардар, кај хотелот „Македонија“, Офицерскиот дом и Народната банка. Жртвите, велат од Сојузот на борци, не биле залудни: тогаш биле зачувани Офицерскиот дом, Народната банка, Старата железничка станица, Учителската школа, Камениот мост и хидроцентралата на Матка.

Поминувајќи по Камениот мост, ретко кој помислува дека тој е еден од објектите за кои се гинело. По Скопје, подоцна беа ослободени и Тетово и Гостивар, со што заврши фашистичката окупација и почна нова етапа за градот и за Македонија.

82 години подоцна, 13 Ноември лесно станува ритуал: венци, говори, соопштенија. Но слободата за која над 420 борци ги дадоа животите не е музејски експонат. Таа се мери во тоа дали граѓанинот може без страв да ја критикува власта, дали институциите се независни и дали градот им припаѓа на сите што живеат во него, а не на неколкумина. Тоа е прашање за секој 13 ноември – и за секој ден меѓу нив.