Kazandoli sërish në Planin Hapësinor: shteti e fitoi arbitrazhin për minierën, ndërsa drafti e kthen atë në hartë

Shoqata ekologjike „Kalinka“ nga Vallandova ka dorëzuar vërejtje zyrtare për Draftin e Planit Hapësinor të Maqedonisë deri në vitin 2040. Kërkesa është vetëm një dhe nuk lë hapësirë për interpretim: Kazandoli të zhduket nga dokumenti - edhe nga teksti, edhe nga hartat - pa status si lokalitet minerar ekzistues, i planifikuar apo potencial.

Një minierë që shteti e ka mbyllur tashmë - dhe e ka mbrojtur mbylljen

Qeveria e anuloi koncesionin për bakër, ar dhe argjend në Kazandol në mars të vitit 2018. Investitorët ukrainas pas koncesionarit „Sardich MC“ e paditën shtetin para Qendrës Ndërkombëtare për Zgjidhjen e Mosmarrëveshjeve të Investimeve (ICSID) pranë Bankës Botërore dhe kërkuan 59,9 milionë euro. Në korrik të vitit 2025 gjykata e arbitrazhit i hodhi poshtë të gjitha kërkesat e tyre.

Pra, shteti e mbylli projektin dhe më pas dëshmoi para një gjykate ndërkombëtare se kishte të drejtë ta mbyllte. Më pak se një vit e gjysmë pas atij vendimi, dokumenti më i rëndësishëm afatgjatë për hapësirën në vend e përmend sërish Kazandolin. Pse shteti do ta kthente në hartë një minierë nga e cila shpëtoi pas gjashtë vitesh kontesti?

Çfarë shkruan në të vërtetë drafti

Kazandoli gjendet në faqen 187, në listën e minierave të metaleve, së bashku me Ilovicë-Shtukën, Plavicën, Kadiicën dhe Lukën. Sipas „Kalinkës“, më e rëndësishme është faqja 52. Aty drafti thotë se miniera ende nuk është aktive, por se ekzistojnë „kushte të favorshme gjeologjike, minerare dhe gjeomorfologjike për hapjen e kapacitetit minerar në periudhën e planifikimit“.

Dallimi është i madh. Një gjë është të shkruash se në një mal ka xeheror. Tjetër gjë është të shkruash se ai xeheror mund të nxirret para vitit 2040.

Hyrja në Planin Hapësinor nuk do të thotë se eskavatorët nisen nesër. Çdo minierë ende ka nevojë për koncesion, studim për ndikimin në mjedis dhe leje. Por plani është korniza ku më vonë futen të gjitha planet më të ulëta dhe të gjitha ato procedura - dhe ajo që hyn një herë në kornizë bëhet pikënisje për gjithçka që vjen më pas.

Rajon bujqësor me derë të hapur për miniera

„Kalinka“ tregon edhe një kundërthënie brenda vetë draftit. Juglindja aty përshkruhet si një nga hapësirat bujqësore më të rëndësishme në vend, e cila sipas vërejtjeve krijon rreth 29% të vlerës së shtuar bruto në bujqësi, ndërsa plani kërkon mbrojtje të rreptë të tokës bujqësore nga ndotja. E megjithatë, në atë dokument për Juglindjen mbetet e hapur edhe perspektiva e minierave të metaleve.

Shoqata kujton se Kazandoli nuk është çështje vetëm e Vallandovës. Vallandova, Bogdanci, Dojrani dhe Gjevgjelia janë një tërësi e lidhur natyrshëm dhe ekonomikisht, me bujqësi intensive dhe organike, ndërsa në afërsi të drejtpërdrejtë është Liqeni i Dojranit. Qytetarët e këtyre komunave, sipas „Kalinkës“, që në vitin 2017 përmes nismave qytetare dhe referendumeve thanë se çfarë të ardhmeje duan.

Të njëjtën logjikë shoqata e sheh edhe te Kozhufi. Mali shqyrtohet për mbrojtje dhe shpallje si park kombëtar, ndërsa hapësira më e gjerë rreth tij vazhdon të trajtohet në kontekstin e lëndëve të para minerale.

Pyetja që pret përgjigje

Rajoni i Strumicës e tha fjalën e vet në dëgjimin e parë publik - aty qytetarët kërkuan që Ilovicë-Shtuka dhe Kazandoli të fshihen. Tani kërkesa që Kazandoli të fshihet vjen edhe nga Vallandova, e bashkë me të edhe historia ligjore e projektit.

„Kalinka“ e ka shtruar pyetjen zyrtarisht: mbi çfarë baze ligjore, planifikuese, ekonomike dhe mjedisore Kazandoli është futur sërish në plan, kur koncesioni është anuluar? Përgjigjja e institucioneve do të tregojë nëse vërejtjet nga dëgjimet publike mund ta ndryshojnë draftin, apo janë vetëm një hap formal para miratimit të tij.