Peruqica pranë Sutjeskës është një nga pyjet e fundit të virgjër në Evropë: shtatë pyje që në vjeshtë duken si nga një botë tjetër

Kur përmendet „pyll i virgjër evropian“, mendja shkon drejt Skandinavisë ose Karpateve. Por një nga pyjet e fundit të vërtetë të virgjër në kontinent është në Ballkan, në zemër të Parkut Kombëtar Sutjeska në Bosnjë e Hercegovinë. Ai dhe gjashtë pyje të tjera nëpër Evropë në vjeshtë duken si skenografi - disa të mbrojtur rreptësisht, disa kanë frymëzuar piktorë dhe shkrimtarë, e disa mbartin legjenda që askush deri tani nuk ka arritur t'i provojë.

Peruqica, Bosnjë e Hercegovinë

Peruqica shtrihet nën masivin e Magliqit. Pylltarët e shpallën rezervat që në vitin 1938 dhe që atëherë prej andej nuk është nxjerrë asnjë pemë - as ato të rrëzuara. Pylli rregullohet vetë. Dominojnë ahu, bredhi i bardhë dhe hormoqi, ndërsa së bashku rriten mbi 170 lloje pemësh e shkurresh dhe më shumë se 1.000 lloje barishtore. Pemët i kalojnë 50 metra lartësi dhe 300 vjet moshë, ndërsa parku pohon se pylli është rreth 20.000 vjeç dhe kërkon vend në listën e trashëgimisë botërore të UNESCO-s. Vizita bëhet vetëm me udhërrëfyes: tura zyrtare niset me automjet terreni nga hoteli „Mladost“ dhe zgjat rreth tri orë deri në Dragosh Sedllo, prej nga shihet ujëvara Skakavac, e lartë mbi 70 metra. Në pyll jetojnë arinj, ujqër, rrëqebuj, dhi të egra dhe mace të egra, ndërsa parku numëron nëntë lloje qukapikësh. Pak më tutje, tashmë në anën malazeze, është Liqeni i Tërnovaçkos - liqen akullnajor në formë zemre, në 1.517 metra lartësi mbidetare. Sa prej nesh e dinë se një nga pyjet më të egër në Evropë është te fqinjët?

Wistman's Wood, Angli

Në Dartmoor, në luginën e lumit West Dart, në rreth 400 metra lartësi mbidetare, rriten tre hektarë lisa - të ulët dhe të shtrembër mes shkëmbinjve të mëdhenj graniti. Disa janë 400 deri në 500 vjeç. Myshqe, fier dhe rreth 120 lloje likenesh i mbulojnë trungjet, degët dhe gurët. Pylli është rezervat kombëtar natyror dhe një nga mbetjet e fundit të pyllit të shiut të butë në jugperëndim të Anglisë. Pronar është Dukati i Kornuallit, i cili planifikon që deri rreth vitit 2040 ta dyfishojë sipërfaqen, me qindra fidanë të rritur nga lendet e tij. Emri ndoshta vjen nga një fjalë dialektore e Devonit për „i mallkuar“. Legjenda thotë se këtu jeton një tufë qensh ferri, ndërsa disa besojnë se Arthur Conan Doyle u frymëzua prej saj kur në vitin 1901 qëndronte në Princetown dhe shkruante „Qeni i Baskervilëve“. Shëtitja është rreth 4 kilometra vajtje-ardhje, ndërsa autoritetet u kërkojnë vizitorëve të mos hyjnë mes pemëve dhe të mos ngjiten në shkëmbinj - çdo hap i shkatërron myshqet.

Hoia-Baciu, Rumani

Në kodrat në perëndim të Kluzh-Napokës, në Transilvani, rreth 300 hektarë pyll rriten të përkulur dhe të përdredhur - disa pemë në spirale, disa me degë në hark. Shpjegimi më i shpeshtë është era. Por pylli njihet si „Trekëndëshi i Bermudeve i Transilvanisë“: histori për një bari që u zhduk bashkë me 200 dele, për një vajzë që u kthye pas vitesh pa u plakur, për të përzier, shqetësim, ndjenjën se dikush të sheh dhe bateri që zbrazen brenda pak minutash. Asnjë nga këto histori nuk është e dokumentuar - por pylli rregullisht është në listat për Halloween, ndërsa udhërrëfyesit prej më shumë se një dekade organizojnë shëtitje natën me matës të fushës elektromagnetike. Ku nuk ka provë, ka turë turistike. Shtegu i shënuar prej 6,6 kilometrash është i lehtë, i përshtatshëm edhe për biçikletë malore, dhe kalon pranë livadhit Poiana Rotundă, që lidhet me „dukuritë e çuditshme“. Në pyll rriten ahu, shkoza, frashri dhe vidhi, ndërsa 12 hektarë bungë janë pjesë e rrjetit Natura 2000.

Trollskogen, Suedi

Në majën verilindore të ishullit Öland, në një rezervat të themeluar në vitin 1998 në 266 hektarë përgjatë bregut, erërat e Balltikut i kanë përdredhur pishat në forma të çuditshme. Më thellë rriten lisa të vjetër e me nyje, ndërsa urthi e mbulon tokën dhe ngjitet nëpër trungje. Këtu është edhe „lisi i trollit“, mes 800 dhe 900 vjeç - pema më e vjetër në ishull. Në vjeshtë, kur lulëzon urthi, në pyll janë regjistruar rreth 300 lloje kërpudhash. Mes pemëve ka rreth 15 varre nga epoka e hekurit dhe një mur guri të gjatë 230 metra, i cili sipas hulumtimeve të reja është shumë më i vjetër nga sa mendohej. Histori më vete është skuna „Swiks“, e cila u ngec në breg më 21 dhjetor 1926 - të shtatë anëtarët e ekuipazhit mbijetuan, ndërsa një stuhi e theu në dysh në vitin 1954. Autoritetet e përshkruajnë si të vetmen rrënojë të njohur të atij lloji të ngecur në tokë.

Fanal, Madeira

Në veriperëndim të Madeirës, në rreth 1.100 metra lartësi mbidetare, Fanal është pjesë e pyllit të dafinës nën mbrojtjen e UNESCO-s në rreth 15.000 hektarë - pylli më i madh i ruajtur i këtij lloji dhe mbetje e pyjeve që para 15 deri në 40 milionë vjetësh mbulonin një pjesë të madhe të Evropës jugore. Këtu rriten pemë shekullore til, disa më të vjetra se ardhja e portugezëve në ishull në vitin 1419. Mjegulla është e shpeshtë, veçanërisht herët në mëngjes, dhe pemët shfaqen si siluete mbi kullotat ku kullosin lopët. Këtu janë xhiruar edhe skena nga seriali „The Acolyte“ nga franshiza „Star Wars“, edhe pse pemët gjigante në ekran janë shtuar në mënyrë digjitale. Popullariteti ka çmimin e vet: në nëntor 2025 autoritetet vendosën kufizim prej 3.000 vizitash në ditë dhe rrethuan me gardh një pjesë të pemëve. Shtigjet e shënuara janë të gjata 11 kilometra (rreth katër orë) dhe 7,2 kilometra (rreth tri orë).

Białowieża, Poloni dhe Bjellorusi

Në kufirin mes Polonisë dhe Bjellorusisë shtrihet një pyll nën mbrojtjen e UNESCO-s që për shekuj ishte vend gjuetie i mbretërve polakë dhe i carëve rusë - dhe pikërisht kjo e shpëtoi bizonin evropian. Pas Luftës së Parë Botërore në natyrë nuk mbeti asnjë, por rritja në robëri pati sukses, dhe në fund të vitit 2025 në pjesën polake lëviznin lirshëm 1.176 bizonë. Në pyll ka rreth 3.000 lisa monumentalë, disa më të lartë se 40 metra, 59 lloje gjitarësh dhe mbi 250 lloje shpendësh. Parku kombëtar është më i vjetri në Poloni, ndërsa bërthama e tij e mbrojtur rreptësisht është lënë pa ndërhyrje njerëzore që nga vitet njëzet të shekullit të kaluar. Hyrja atje bëhet vetëm me udhërrëfyes të autorizuar, në grupe deri në dhjetë veta, në një itinerar të gjatë 7 kilometra.

Uttewalder Grund, Gjermani

Në Zvicrën Saksone, rreth gjysmë ore nga Dresdeni, një grykë e ngushtë pyjore kalon mes qytezës Stadt Wehlen dhe fshatit Uttewalde. Në verën e vitit 1800 i riu Caspar David Friedrich kaloi këtu një javë pa takuar asnjë njeri të gjallë dhe më vonë shënoi se kishte jetuar „mes shkëmbinjve dhe bredhave“. Simboli i grykës është porta shkëmbore Felsentor, ku muret pothuajse prekin njëri-tjetrin. Para se hekurudha të arrinte në luginën e Elbës në vitin 1851, gryka ishte pjesë e rrugës kryesore drejt Bastei, pikës më të njohur panoramike në rajon. Shëtitja më e lehtë është rreth 5 kilometra vajtje-ardhje, nga sheshi i tregut në Stadt Wehlen, ndërsa pranë portës ende punon një han i ndërtuar në vitin 1790.

Më shumë habit se një nga pyjet më të egër në këtë listë është pikërisht ai që është më afër nesh. Para se të nisemi të kërkojmë mrekulli në Suedi apo në Madeira, ndoshta ia vlen të shohim çfarë rritet pas kufirit të parë.