Duam të besojmë se mbajmë një detektor gënjeshtre të integruar: një vështrim në sy, një lëvizje anash, dhe e dimë se dikush po na mashtron. Historia është e bukur, por shkenca e shpërbën. Nuk ekziston asnjë shenjë universale që vetë provon se dikush po gënjen, ndërsa njeriu mesatar e kap gënjeshtrën vetëm në 54 përqind të rasteve. Kjo është gati njësoj sikur të hedhësh një monedhë.

Analistja e komunikimit joverbal Virhinia Vargas e nis bisedën pikërisht duke rrëzuar mitin. „Mendojmë se duke vëzhguar dikë mund ta kapim atë lëvizje të vogël të hundës ose largimin e vështrimit dhe me siguri absolute ta dimë se po na gënjejnë. Një pjesë të fajit e mban industria filmike, nga Pinoku me hundën e tij te personazhet që djersijnë kur gënjejnë”, thotë ajo. Sot, shton, utopia për „detektorin njerëzor” jeton kryesisht në telefonat tanë, në videot virale që për pak sekonda premtojnë të zbulojnë nëse ndonjë politikan po gënjen.

Gënjeshtra lodh më shumë sesa mendojmë

Edhe pse nuk ekziston një shenjë e vetme magjike, ka procese psikologjike që e bëjnë gënjimin më të vështirë sesa duket. „Të gënjesh lodh, harxhon energji të madhe”, shpjegon Vargas. „Truri duhet të shpikë një histori koherente, ta mbajë të vërtetën që të mos dalë dhe të kujdeset të mos kundërshtojë veten. Gjithë ajo punë e tepërt prodhon 'rrjedhje' të pavullnetshme që mund ta shkatërrojnë gënjeshtrën.”

Një nga mitet më të përhapura thotë se ai që gënjen e shmang vështrimin. Hulumtimet tregojnë pikërisht të kundërtën. „Ai që përpiqet të mashtrojë zakonisht të shikon më shumë se zakonisht, vazhdimisht vëzhgon reagimin tënd për të verifikuar nëse i beson”, thotë eksperti. Kjo na kujton fëmijën e vogël që, para se të të rrëfejë ndonjë çapkënllëk, ta merr fytyrën në duar dhe të shikon thellë. Si të rritur ndalojmë ta prekim fytyrën, por truri e përsërit të njëjtin model mbikëqyrjeje.

Këtu është edhe çasti me mikroshprehjet, ato shkëndija të pavullnetshme të emocionit të vërtetë që zgjasin milisekonda. Problemi është se syri i njeriut, në një bisedë normale, rrallë i kap në kohë. Dhe gjërat bëhen edhe më të ndërlikuara, sepse e njëjta veprim mund të nënkuptojë gjëra krejt të ndryshme: krahët e kryqëzuar mund të nënkuptojnë të ftohtë, tension ose thjesht një pozicion të zakonshëm.

Sekreti quhet vija bazë

Nëse ekziston një mjet vërtet i dobishëm, ai s'ka të bëjë me memorizimin e listave të lëvizjeve. Çelësi është të dish si sillet dikush kur është i qetë, pa presion. Në psikologji kjo quhet vija bazë. Përfytyro një shoqe me të cilën flet prej vitesh: e di si flet kur është e relaksuar, nëse gjestikulon shumë a pak, nëse nxiton. Çdo ndryshim i dukshëm nga kjo mund të nënkuptojë se diçka po ndodh, edhe pse s'ka pse të jetë gënjeshtër.

Vargas jep shembullin me „radarin e nënës”. Hyn në shtëpi, s'thua asnjë fjalë, ndërsa ajo të shikon dhe menjëherë të pyet çfarë ke. Nuk është superfuqi, por vite vëzhgimi. Gabimin më të madh që bëjmë ajo e quan „gabimi i Otellos”: ngatërrojmë shenjat e stresit me shenjat e fajit. Dikush mund të shqetësohet, të belbëzojë ose ta largojë vështrimin sepse ndihet i gjykuar, i turpshëm ose i frikësuar, e jo sepse gënjen. „Po të mbështetej analiza vetëm te lëvizjet e izoluara, komunikimi joverbal do të ishte pseudoshkencë. Një lëvizje pa kontekst është vetëm një vizatim, jo një sinjal”, përfundon ajo.