Kada neko kaže Algarve, u glavi se odmah ređaju stene, plaže i peškir do peškira. Ali jug Portugalije ima i drugo lice: lagunu Ria Formoza, slana kupatila u Kaštru Marimu, megalitske grobnice u Alkalaru. I grad Lule (Loulé), manje od 20 kilometara od Fara, koji živi od nečega što masovni turizam obično proguta - od zanata.

Staro gradsko jezgro je ono što očekuješ: kaldrma, okrečene kuće, galerije, barovi i radnje sa ručnim radom. Ali ispod površine krije se arapski Lule. „Obilje vode bilo je jedan od glavnih razloga koji su privukli Arape, jer Lule ima podzemnu reku i plodnu zemlju”, objašnjava Žoao Ministru, stanovnik grada i turistički vodič.

Minaret koji je postao zvonik

Zamak datira iz XII-XIII veka i okružen je zidinama. Izdvajaju se isturena kula od lomljenog kamena i kula Tore de Vela kod kapije Fato, koja čuva almohadske crte. Crkva Svetog Klementa, izgrađena u gotskom stilu u XIII veku na mestu nekadašnje džamije, ima zvonik jedinstven u Portugaliji - to je preuređeni minaret. Balkan zna mnogo priča o zgradama koje su menjale veru zajedno sa vlašću. Ovde vidite jednu takvu, samo u obrnutom smeru.

Arapska kupatila Al-Ulja izgrađena su između početka i sredine XII veka i imala su predvorje, hladnu, mlaku i toplu prostoriju, plus odeljak za kotao. Do sredine XV veka već su bila napuštena i u ruševinama. Opština je kupila imanje 2006. godine i započela arheološke radove, a danas je tamo muzej koji se smatra najkompletnijim muzejom arapskih kupatila u Portugaliji. Nedaleko je česma Bikaš Veljaš iz 1837. godine, izgrađena od materijala zvona sa starog sata, a Gradski muzej ima tri sale sa stalnom arheološkom postavkom.

Pijaca na kojoj svi zarađuju

Pijaca je otvorena 1908. godine i najveća je u Algarveu. Projektovao ju je arhitekta Mota Gomeš u neoarapskom stilu sa elementima secesije, sa četiri paviljona i četiri kapije koje je trebalo da simbolizuju važnost i blagostanje opštine. Pravilo unutra je pametno: „Mali lokali moraju da koriste proizvode sa tezgi same pijace. Tako svi dobijaju”, kaže Ministru. Da li bi ovakvo pravilo funkcionisalo na nekoj našoj zelenoj pijaci?

Opština je 2015. godine pokrenula inicijativu „Lule kreativno”, da bi sačuvala zanatstvo u kraju, održala gradske radionice otvorenim i prenela stare zanate na nove majstore. Nekada su u Luleu postojale četiri radionice za bakar. Danas je ostala jedna - jedina aktivna tradicionalna radionica za bakar i mesing u celoj Portugaliji. „Predmeti koji su se pravili ranije bili su za čuvanje vode ili ulja, ili kazani za poznati liker od planinske jagode. Danas je najpoznatiji proizvod kataplana”, kaže majstor Analide, misleći na bakarnu posudu za kuvanje po kojoj se region prepoznaje.

U Kaza da Emprejta, otvorenoj 2017. godine, žene zanatlije pletu palmino lišće u deblje i tanje pletenice i od njih prave korpe, lampe i ćilime, tehnikama nasleđenim od predaka. U ulici Bokaže radi i studio časovničara Žozea Žoaa Gereira, iskusnog majstora za popravku satova.

Praktično

Leti se do Fara, a odatle do Lulea ima 17 kilometara automobilom, taksijem ili autobusom. Hotel Art's by Loulé je 200 metara od Gradske pijace i ima tematske sobe. Za ručak, restoran Arrancada u samoj pijaci specijalizovan je za lokalnu kuhinju sa roštilja - pečeni bakalar i svinjska rebra. Za slatko, poslastičarnica Fábrica da Amêndoa u ulici Matadouro, otvorena 1976. godine, pravi figurice od marcipana sa bademom i žumancem, kolače od badema i pastéis de nata. A za kafu, Café Calcinha - replika brazilskog kafića projektovanog 1928. godine, danas zaštićena kao spomenik od opštinskog značaja.

Lule nije grad za čekiranje i bežanje na plažu. To je grad u kojem majstor i dalje sedi u radionici, a pijaca hrani restorane oko sebe. Koliko bi naših zanata preživelo kada bi ih neko stavio u isti program sa muzejima?