Последната сабота во септември во швајцарското гратче Шарме кравите слегуваат од планината накитени со цвеќе, зеленило и ѕвона обесени на резбани кожени ремени. Оваа година тоа паѓа на 26 септември. Изгледа како фолклорна претстава за туристи – а всушност е крајот на работната сезона.

Слегувањето трае околу три часа, од високите пасишта до селото во округот Ла Грујер, кантон Фрибург. Меѓу шест и дванаесет соседни стада пристигнуваат низ целото утро и попладне. Армајите, овчарите од регионот, носат темни везени одела со еделвајс, а девојките што ги придружуваат – светли блузи, црвени престилки и планински чизми.

Празникот прв пат бил организиран на 6 октомври 1980 година од страна на трговската гилда. Тоа е важен детал: значи дека формата е нова, а содржината стара со векови. УНЕСКО во 2023 година ја впиша алпската пасторална традиција во нематеријалното културно наследство на човештвото – не самиот настан во Шарме, туку целиот начин на живот зад него.

Бројките го кажуваат остатокот. Во Фрибуршкиот регион се сочувани околу 1.350 алпски објекти, речиси сите над 1.000 метри надморска височина. Околу педесет колиби произведуваат „Груер д’алпаж АОП“ – сирење што се прави исклучиво во летните месеци, горе, без електрична струја во смисла во која ние ја разбираме. За еден калап треба околу 400 литри млеко, а зреењето трае од пет до осумнаесет месеци.

Песната што се пее на слегувањето, Ranz des vaches, е документирана уште од 1545 година. Комбинира повици кон кравите со импровизирани строфи. Легендата вели дека швајцарските платеници биле казнувани со смрт ако ја пеат – копнежот по дома предизвикувал бегства од војската. Песна што станала безбедносен ризик.

Јадењето е дел од работата, не декорација. „Крем дубл де Грујер“, густа павлака со околу педесет отсто маснотии, се служи во дрвени садчиња со резбана лажица. Има и мерингии со таа павлака и фондју „моатје-моатје“ од груер и вашрен фрибуржоа.

Практично: влезната точка е аеродромот во Женева, потоа воз до Брок-Вилаж и автобус 260 до Шарме. Пристигни пред девет часот наутро и со јавен превоз – стадата го затвораат сообраќајот. Преноќувањето овозможува да се види целиот ден.

И едно прашање што само се наметнува. Швајцарија направила национален празник од фактот дека кравите се враќаат дома. Балканот има идентична сточарска традиција, истите планини, истото сирење правено горе – и речиси ниту еден настан што некој од странство би дошол намерно да го види.