Суровата нафта на светските берзи поевтинува веќе пет трговски сесии по ред. Во истата недела, максималната малопродажна цена на еуродизелот во Македонија скокна на 104,50 денари за литар – зголемување од 5,50 денари.

Возачот што стои на пумпата и го гледа тоа, со право прашува како е тоа можно.

Барел и дизел не се иста работа

Одговорот е дека цената на барел сурова нафта и цената на готовиот дизел не се движат секогаш во ист правец, ниту со исто темпо.

Од еден барел сурова нафта во рафинериите се добиваат повеќе производи – бензин, дизел, керозин, мазут. Секој од нив има свој пазар, своја понуда и своја побарувачка. Токму кај дизелот во моментов постои силен притисок: ограничувања во рафинериското производство, проблеми во дел од глобалните синџири на снабдување и зголемена побарувачка за средни дестилати. Во такви услови дизелот практично се одвојува од движењето на барелот.

Дека не станува збор за домашна аномалија, покажува Словенија – таму регулираната цена на дизелот ја надмина границата од две евра за литар и достигна околу 2,01 евро, додека бензинот останува значително поевтин.

Кај нас истата недела бензините поевтинија: еуросупер БС-95 се продава по 99 денари, а БС-98 по 101 денар. Дизелот е поскап и од двата.

Втората причина: времето

Цената што возачот ја гледа денес не е копија на денешната берзанска цена. Регулаторните пресметки се прават врз основа на движењата во одреден претходен период. Ако суровата нафта почне да поевтинува денес, ефектот може да се почувствува дури во следната пресметка – и тоа само ако падот продолжи.

Во последниот пресметковен период референтната цена на дизелот се зголемила многу повеќе од онаа на бензинот. Тоа е главната причина за скокот.

Сметката што се собира брзо

За домашната економија дизелот не е трошок на сопствениците на автомобили. Тој е работен трошок на камионите што носат храна до маркетите, на комбињата за дистрибуција, на земјоделската механизација, на градежните машини и на курирските служби.

Фирма што месечно троши 10.000 литри дизел, само поради последното поскапување од 5,50 денари има 55.000 денари повисок месечен трошок. Кај превозник што троши 100.000 литри, разликата е 550.000 денари месечно.

Споредбата со почетокот на летото е уште поостра. На 11 август литар дизел чинеше 91,50 денари. За нешто повеќе од еден месец цената е повисока за 13 денари, односно за над 14 отсто.

Зошто лебот поскапува кога поскапува дизелот

Не затоа што пекарската печка работи на дизел. Затоа што дизел има во повеќе точки од патот на лебот – во производството на житото, во транспортот до силос, во носењето на брашното до пекарницата, во дистрибуцијата на готовиот леб до продавниците.

Кај овошјето и зеленчукот ефектот е уште повидлив: гориво за тракторите, за подготовката на земјиштето, за бербата, за транспортот до откупувачот, па од откупувач до дистрибутер. Кај производите со краток рок има и ладен транспорт и складирање.

Миле Бошков од Бизнис-конфедерацијата предупредува токму на тој механизам – зголемените логистички трошоци прво ги погодуваат компаниите зависни од транспорт, а потоа дел од товарот стигнува до потрошувачите.

Времетраењето одлучува, не едното поскапување

Последните податоци на Државниот завод за статистика покажуваат дека во август годишната инфлација изнесувала 2,6 отсто, а трошоците на живот за еден месец се зголемиле за 0,4 отсто. Храната и безалкохолните пијалоци поскапеле за 0,5 отсто во однос на јули.

Но августовската инфлација практично не го содржи најновиот удар. Цената од 104,50 денари важи од 22 септември, што значи дека првиот директен ефект ќе се види дури во септемвриските податоци, а поширокото прелевање – во октомври и ноември.

Ако дизелот за две-три недели се врати под 95 денари, поголем дел од компаниите ќе го издржат шокот без да менуваат ценовници. Ако остане над 100 неколку месеци, привремениот трошок станува траен, а трајниот трошок многу полесно се претвора во нова цена.

Најмалку простор за амортизација имаат оние со најтенка маржа – малата пекарница, локалниот дистрибутер, земјоделецот. Големата компанија има долгорочни договори и залихи. Тие немаат.