Брисел трета година пишува дека за воздухот нема напредок, а Лисиче лани имало 104 дена над границата за PM10 честички, при законски дозволени 35

Трета година по ред, Европската комисија во својот извештај за Македонија пишува речиси идентично за воздухот: нема нови законски поместувања. Во 2024 – многу ограничен напредок. Во 2025 – без законски промени, со многу ограничени капацитети за мониторинг. Во извештајот објавен на 4 ноември, во Поглавјето 27 за животна средина, формулацијата е речиси непроменета, само критиката е подетална.

Овој пат Брисел наведува и што точно не работи: слабо планирање на мониторингот, недоволна покриеност на загадувачките материи, недостиг од стручни кадри, проблеми со мерните станици и податоци што речиси не се користат кога се прават урбанистички планови и се издаваат дозволи. Комисијата бележи дека локални планови за квалитет на воздухот се донесени во Куманово, Кавадарци, Гостивар, Струга и Гевгелија. Но план на хартија не значи помалку честички во белите дробови.

Што покажуваат бројките

Според Институтот за јавно здравје, во 2025 година мерната станица во Лисиче регистрирала 104 дена со надмината дневна граница за PM10 честички. Центар имал 101, Ректоратот 78, Карпош 59, Гази Баба 58. Законот дозволува најмногу 35 такви дена годишно – ниту една од овие станици не се вклопила. Најлошо во државата било во Струмица, со 108 дена, а над 100 имале и Кичево и Кавадарци.

Кај поситните PM2.5 честички, кои навлегуваат длабоко во белите дробови и влијаат на срцето и крвните садови, годишниот просек во Лисиче бил 27,78 микрограми на кубен метар, во Карпош 26,60, во Центар 25,58. Светската здравствена организација препорачува најмногу пет. Тоа е повеќе од пет пати над препораката, во три населби на главниот град.

Институтот проценува дека во периодот 2022-2024 долготрајната изложеност на PM2.5 над препораките на СЗО е одговорна за околу 2.974 смртни случаи годишно – 14,3 отсто од вкупната смртност. Европската агенција за животна средина, пак, го става Скопскиот регион меѓу трите региони со највисока стапка на предвремени смртни случаи поврзани со PM2.5 меѓу анализираните европски земји надвор од ЕУ, заедно со Тирана и Нишавскиот регион. Ова се статистички проценки, не смртни листови со „загаден воздух“ како причина – но тоа не ги прави помалку вистински.

Подобро не значи безбедно

Добрата вест постои. Според Организацијата на потрошувачи, загадувањето во Скопје од 2015 до 2025 година се намалило за околу половина, делумно и поради субвенциите за инвертер-клими со кои дел од домаќинствата ги заменија печките на дрва. Тоа е реален резултат. Но воздух двојно почист од катастрофа сè уште не е воздух што може безбедно да се дише.

И тука се враќаме на Брисел. Ако државата нема доволно стручњаци, ако станиците имаат проблеми и ако податоците не стигнуваат до оној што потпишува дозвола за нова зграда, тогаш и бројките за подобрување и бројките за смртност доаѓаат од систем што и самиот не се гледа целосно. Колку години уште ќе ја читаме оваа оценка во европскиот извештај пред некое министерство да ја претвори во закон?