ЗАПАДЕН БАЛКАН – ВЕЧНИОТ КАНДИДАТ ЗА ЕВРОПА: ДРЖАВИТЕ ДА СЕ ОТКАЖАТ ОД ИСТОРИЈА, ТЕРИТОРИЈА И ДОСТОИНСТВО ЗА ЕУ?

Дваесет и три години по ветувањето од Солун, Западен Балкан сè уште стои пред европската врата. Но прашањето повеќе не е само што треба да направат балканските држави. Прашањето е: што прави Европската Унија со сопствените ветувања?

Во 2003 година, во Солун, Европската Унија ја потврди европската перспектива на Западен Балкан. Денес, во 2026 година, регионот сè уште чека.

Генерации пораснаа со ветувањето дека Европа е нивната иднина. Во меѓувреме, се менуваа влади, устави, закони, граници на политички компромиси и национални стратегии.

А европската врата остана отворена само онолку колку што е потребно за да се види светлината од другата страна.

Можеби најголемото прашање на денешниот Балкан веќе не е кога ќе влеземе во Европа, туку дали Европа знае што сака од нас.

Македонија е највпечатливиот пример за тоа како билатералните спорови можат да го обликуваат европскиот пат на една држава.

Повеќе од две децении спорот со Грција го блокираше напредокот. Со Преспанскиот договор од 2018 година, државата прифати промена на уставното име во Северна Македонија.

Тоа беше историски компромис, претставен како отворање на патот кон евроатлантските интеграции.

Македонија влезе во НАТО. Но европскиот процес повторно се соочи со блокада, овојпат поврзана со Бугарија.

На маса се најдоа прашања за историјата, јазикот, идентитетот, правата на заедниците и уставните измени. Денес, Европската комисија повторно бара исполнување на преземените обврски за уставни промени.

Формално, ЕУ не бара Македонија да усвои една заедничка историја со Бугарија. Но историските спорови и билатералните договори станаа дел од политичкиот контекст на пристапувањето.

Ако денес е Уставот, утре може да биде ново толкување на историјата. Ако денес е историска комисија, утре може да биде нов билатерален спор.

Европската интеграција не смее да се претвори во бесконечен процес на преговарање за сопственото постоење.

Црна Гора е меѓу најнапредните кандидати за членство во Европската Унија.

Но и нејзиниот пат е обременет со билатерални прашања.

Хрватска бара решавање на прашањата за воените злосторства, обесштетувањето на поранешните затвореници, исчезнатите лица, школскиот брод „Јадран“ и поморската граница, вклучително и спорот околу Превлака.

Овие прашања имаат реална историска и правна тежина. Жртвите на војните имаат право на правда, а меѓудржавните спорови заслужуваат решение.

Но дали европскиот процес треба да биде механизмот преку кој една членка ја користи својата преговарачка предност над кандидатот?

Дали истите стандарди важат за сите?

И кој гарантира дека по решавањето на еден спор нема да се појави друг?

Албанија исто така има искуство со тензии со соседна членка на ЕУ.

Односите со Грција беа оптоварени со прашања за грчкото малцинство, имотните права и случајот со Фреди Белери.

Атина ги поврзуваше своите забелешки со владеењето на правото и заштитата на малцинските права. Тирана, од своја страна, се соочуваше со прашањето колку билатералните несогласувања треба да влијаат врз пристапувањето.

Албанија во 2026 година бележи значителен напредок во преговорите, што покажува дека блокадите не се неизбежно трајни.

Но останува дилемата: дали ЕУ има доволно јасен механизам што ќе спречи билатералните конфликти да станат средство за политички притисок?

За Србија, европскиот пат е поврзан со особено сложени политички прашања.

Нормализацијата на односите со Косово е еден од централните услови во пристапниот процес.

ЕУ бара спроведување на договорените обврски, а прашањето за формално признавање на Косово останува политички и правно чувствително.

Паралелно, од Србија се очекува конструктивна улога во регионалната стабилност, вклучително и почитување на суверенитетот и територијалниот интегритет на Босна и Херцеговина.

Тоа не е исто што и формално барање Србија да се „откаже од Босна“, бидејќи Босна и Херцеговина е независна држава.

Но европската интеграција за Белград несомнено е поврзана со тешки геополитички избори.

Прашањето е дали ЕУ нуди доволно јасна перспектива за исходот на тие избори.

Европската Унија со право бара независно судство, борба против корупцијата, слободни медиуми, функционални институции и почитување на човековите права.

Тоа се стандарди што им се потребни на балканските општества и без европско членство.

Но европските институции исто така треба да одговорат на неколку прашања.

Зошто билатералните спорови можат толку силно да влијаат врз процес што формално се темели на исполнување објективни критериуми?

Зошто не постои поефикасен механизам за арбитража на историските и граничните спорови?

Зошто кандидатите немаат поголема предвидливост за следните чекори?

И зошто по толку години европската перспектива за голем дел од регионот останува ветување без сигурен рок?

На 4 ноември 2026 година Европската комисија објави нов извештај во кој го истакна напредокот на Црна Гора и Албанија. Тоа е важен показател дека проширувањето не е запрено за сите.

Но напредокот на неколку држави не го поништува проблемот со довербата што се создава по повеќе од две децении чекање.

Во вакви околности, се отвора прашањето дали државите од Западен Балкан треба посериозно да ги разгледаат економските односи со БРИКС.

БРИКС не е замена за Европската Унија во институционална смисла. Не нуди ист единствен пазар, слободно движење или систем на европски фондови. Дополнително, земјите од регионот се силно економски поврзани со ЕУ.

Но БРИКС претставува платформа преку која се развива соработка меѓу големи економии и држави што бараат поголема улога во меѓународниот поредок.

Затоа легитимно е да се анализираат можностите за нови пазари, инвестиции, инфраструктурно финансирање и економска диверзификација.

Таквата ориентација носи и ризици: геополитички притисоци, различни регулаторни стандарди и можни судири со обврските што кандидатите ги презеле кон ЕУ.

Вистинското прашање не е дали Западен Балкан треба да ја замени зависноста од Брисел со зависност од друга светска сила. Прашањето е како да обезбеди повеќе економски можности и поголема самостојност во одлучувањето.

Дваесет и три години по Солун, Западен Балкан има право да бара политичка јасност.

Не членство без реформи.

Не ослободување од одговорност за корупцијата.

Не привилегии во однос на другите кандидати.

Туку јасни критериуми, доследна примена на правилата и механизам што нема да дозволи секој нов билатерален спор да ја враќа интеграцијата на почеток.

Европската Унија не е само економски проект. Таа се претставува како заедница на вредности, правна сигурност, еднаквост и солидарност.

Токму затоа нејзината политика на проширување мора да биде подложена на истата критичка проверка што ја бара од кандидатите.