ЕУРОСТАНДАРД И АЛТА БАНКА – ДВЕ БАНКАРСКИ КРИЗИ, ИСТИ ПРАШАЊА

Во 2020 година пропадна Еуростандард банка. Шест години подоцна, Македонија повторно се соочува со сериозна банкарска неизвесност, овојпат со Алта банка АД Битола.

Случаите не се правно идентични, но отвораат едно исто суштинско прашање: дали Народната банка навреме ги препознава ризиците и кој ја сноси одговорноста кога банкарскиот систем ќе се соочи со криза?

Во август 2020 година, Народната банка, предводена од гувернерката Анита Ангеловска-Бежоска, ја одзеде дозволата за работа на Еуростандард банка. Следуваше стечај, а Фондот за осигурување на депозити издвои околу 68 милиони евра за обесштетување на депонентите.

Тоа беа средства од системот за осигурување на депозитите, а не директен расход од државниот буџет. Но останува прашањето колкав дел од тие средства е повратен преку стечајната постапка и какви загуби претрпеле останатите доверители.

Во 2026 година, Народната банка, сега предводена од Трајко Славески, се соочува со нов предизвик.

На 1 ноември е воведена тримесечна администрација во Алта банка АД Битола, откако на нејзиниот мнозински сопственик, Алта банка од Белград, му беше одземена дозволата за работа во Србија.

Но тука се отвора уште посериозно прашање.

Како Народната банка во септември 2025 година дала согласност српската Алта банка да ја преземе Стопанска банка Битола, а само четиринаесет месеци подоцна се појавуваат околности што можат сериозно да ја загрозат солвентноста на македонската банка?

Дали финансиската состојба на инвеститорот била доволно детално проверена? Дали постоеле предупредувачки сигнали? Дали македонскиот регулатор располагал со сите информации од Србија?

Народната банка според закон е независна институција. Но нејзините гувернери се избираат преку институционална постапка во која учествуваат политички избрани функционери.

Актуелниот гувернер Трајко Славески има долга политичка кариера, вклучително и како министер за финансии.

Тоа само по себе не докажува политичко влијание врз конкретните банкарски одлуки. Но дополнително ја нагласува потребата од транспарентност, професионална независност и јавна отчетност.

Кај Еуростандард банка веќе имаше огромни исплати од Фондот за осигурување на депозити.

Кај Алта банка Битола засега нема утврден стечај ниту докажана загуба за државата или Фондот. Воведувањето администрација е превентивна мерка, а не доказ дека банката пропаднала.

Но доколку кризата се продлабочи, повторно ќе се постават прашањата за заштитата на штедачите, фирмите, доверителите и средствата на Фондот.

Во Македонија не е доволно по секоја банкарска криза да се соопшти дека институциите постапиле согласно законот.

Потребна е јавна анализа на супервизорските постапки, проверка на одлуките за одобрување сопственост и утврдување дали постоеле пропусти.

Разликата меѓу Еуростандард и Алта банка е во правната состојба и причините за кризата. Сличноста е во прашањата што јавноста има право да ги постави.

Банките управуваат со туѓи пари. Народната банка има законска обврска да го надгледува нивното работење.

А граѓаните имаат право да знаат дали контролата била навремена, темелна и независна.

Затоа што довербата во банкарскиот систем не се гради со соопштенија, туку со транспарентни одлуки и утврдена одговорност.