Kuće Kruševa preživele su ratove, ustanke i dva svetska rata - ali ne mogu da prežive sopstvenu državu. Ova arhitektonska remek-dela od kamena i drveta, sa prepoznatljivim „timpanonom" koji nosi porodični grb, danas se raspadaju upravo pod državnom zaštitom. Paradoks koji govori sve o tome kako se kod nas tretira nasleđe.

Brojke su surove. U Kruševu ima 32 privatne zaštićene stambene kuće proglašene za pojedinačna kulturna dobra, plus još 12 zaštićenih objekata. Ali pet kuća je već u potpunom raspadanju, opasne za prolaznike u blizini. Jedna kuća u ulici „Manču Matak", nekada zvana „lepotica Kruševa", danas je ruševina.

Vlasnici su zarobljeni između statusa i realnosti. „Država, osim na papiru, nije uložila ni denar u održavanje moje zaštićene kuće", kaže Kosta Mickovski. Zaštićeni status stvara prepreke čak i za najmanje popravke: potrebne su građevinske firme sa A-licencom (kakvih jedva da ima), više institucionalnih odobrenja, a tenderi često propadaju i novac se vraća u budžet. Jedan stanovnik je čekao pet godina da završi krov.

Ministarstvo kulture izdvojilo je oko 7 miliona denara za 2026. godinu za intervencije na nasleđu - suma koja za zaštitu celog jednog grada zvuči gotovo simbolično. Zabranjeno je i postavljanje solarnih panela na zaštićene kuće, pa čak ni opštine ne smeju da stave panele na javne zgrade poput škola.

Bivši direktor zavoda u Prilepu predlaže da opštine formiraju „intervencione fondove" za sufinansiranje. Opština, pak, kaže da nema direktnu nadležnost - odluke su na centralnim institucijama. I tako se lopta prebacuje iz ruke u ruku, dok se „lepotica Kruševa" pretvara u prašinu. Ko će odgovarati kad padne i poslednja?