Куќите на Крушево преживеаја војни, востанија и две светски војни – но не можат да ја преживеат сопствената држава. Овие архитектонски ремек-дела од камен и дрво, со препознатливиот „тимпанон” што го носи семејниот грб, денес се распаѓаат токму под државна заштита. Парадокс што кажува сè за тоа како кај нас се третира наследството.

Бројките се сурови. Во Крушево има 32 приватни заштитени станбени куќи прогласени за поединечни културни добра, плус уште 12 заштитени објекти. Но пет куќи се веќе во целосно распаѓање, опасни за минувачите наоколу. Една куќа на улицата „Манчу Матак”, некогаш викана „убавицата на Крушево”, денес е урнатина.

Сопствениците се заробени меѓу статусот и реалноста. „Државата, освен на хартија, не вложи ниту денар во одржување на мојата заштитена куќа”, вели Коста Мицковски. Заштитениот статус создава пречки дури и за најмали поправки: потребни се градежни фирми со А-лиценца (какви што едвај постојат), повеќе институционални одобренија, а тендерите често пропаѓаат и парите се враќаат во буџет. Еден жител чекал пет години за да го заврши покривот.

Министерството за култура издвоило околу 7 милиони денари за 2026 година за интервенции врз наследството – сума што за заштита на цел еден град звучи речиси симболично. Забранета е и поставка на соларни панели на заштитените куќи, па дури и општините не смеат да стават панели на јавни згради како училишта.

Поранешниот директор на заводот во Прилеп предлага општините да формираат „интервентни фондови” за кофинансирање. Општината, пак, вели дека нема директна надлежност – одлуките се на централните институции. И така топката се прехрла од раце во раце, додека „убавицата на Крушево” се претвора во прашина. Кој ќе одговара кога ќе падне и последната?