Дунав не е син и Штраус го знаел тоа: реката по која се будиш секое утро во друг град

Штраус излажал. Дунав не е син – тој е земјено зелен, и тоа го гледа секој што ќе го погледне од палубата наместо од нотен лист. Но тоа не му одзема ништо. Оваа река е првиот вистински автопат на Средна Европа: 2.858 километри од изворот во Шварцвалд до вливот во Црно Море, на кои низ вековите се сместувале Римјани, Готи, Свеви и Маџари.

Речното крстарење е нешто сосема друго од океанското. Нема хоризонт од бескрајна вода, нема казино, нема осум илјади патници и спектакл во девет часот. Бродот застанува во строгиот центар на градот, а не во некое товарно пристаниште на дваесет километри од сè. Секое утро се будиш буквално во срцето на друг град.

Виена, каде што почнува сето тоа

Хабсбурзите тука граделе шест и пол века и тоа се гледа. На неколку минути со автобус од пристаништето е комплексот Белведере – два дворци што ги нарачал принцот Евгениј Савојски, најпрочуениот војсководец на империјата. По неговата смрт царицата Марија Терезија го откупила и го претворила во еден од првите јавни музеи во светот. Денес збирката покрива девет века уметност, но речиси сите се качуваат на главниот кат заради едно платно: „Бакнежот” на Густав Климт, завршен во 1908 година.

Хофбург е друга приказна – речиси 300.000 квадратни метри, 18 сали и 2.600 простории. Под зелената купола на крилото „Свети Михаил” е Музејот на Сиси, кој се труди да ја одвои вистинската жена од филмскиот мит. Царицата Елизабета била повлечена и меланхолична, поминувала часови во сопствената гимнастичка сала опседната со линијата. Тоа е поинтересна личност од онаа со крилцата од филмовите.

Катедралата „Свети Стефан” – Штефл, како што ѝ велат Виенчаните – ја крунисува старата чаршија со јужна кула од над 136 метри и покрив од глазирани керамиди. Кој ќе го обиколи апсидата, ќе наиде на фигура на страдален Христос што народот ја крстил „Богот на забоболката”. Приказната вели дека тројца студенти го исмевале изразот на лицето и во истиот миг ги фатила забоболка што поминала дури откако побарале прошка.

Кривината на Дунав

Под Виена реката прави свој најубав дел. Таму каде што нагло свртува на југ, ридовите се затвораат над водата и почнуваат застанувањата поради кои патувањето воопшто вреди да биде бавно.

Првото е Естергом, педесетина километри од Будимпешта. На тоа брдо, некаде околу 972 година, кнезот Геза ја основал престолнината на новото кралство, и тука околу 1000 година се родил и бил крунисан неговиот син Стефан – првиот христијански крал на Унгарија. По монголската најезда во 1241 дворот се преселил во Буда, а потоа градот поминал век и пол под османлиска власт. Секое рушење и секоја обнова оставиле свој слој.

Од тој период останала колосалната базилика – најголемиот храм во земјата, со една од највисоките куполи во Европа, ѕидана од 1822 до 1869 година. Внатре виси најголемото платно на континентот, дело на Италијанецот Микеланџело Григолети, а од терасата се гледа целата кривина на реката и мостот „Марија Валерија”, урнат во 1944 и обновен дури во 2001 година. Денес по него се преминува пеш во Словачка.

Неколку километри подолу, тврдината Вишеград се крева над меандар на реката. Ја изградил кралот Бела Четврти по монголската најезда, а од 1323 година станала резиденција на кралот Карло Први. Меѓу тие ѕидови долго се чувала унгарската Света круна – сè додека во 1440 година една дворска дама не ја изнела кришум и не ја однела во Виена.

Будимпешта, која всушност се два града

На брегот на Буда, на брдото со тврдината, стојат црквата „Матија” и Рибарскиот бастион, чиишто седум кули потсетуваат на седумте маџарски племиња. Спроти нив, на рамнината на Пешта, се шири град што добил облик дури во 1873 година, кога Буда, Пешта и Обуда се споиле во едно.

Мостот на веригите, отворен во 1849, бил првиот траен премин меѓу двата брега. Веднаш до Парламентот, 60 пара железни чевли излеани од скулпторот Ѓула Пауер потсетуваат на луѓето стрелани покрај реката во Втората светска војна. Скулптура без ниту еден збор објаснување – и подобра од кој било споменик со натпис.

Бањите „Сечењи”, отворени во 1913 и полнети од извори што избиваат од над 1.200 метри длабочина, ја даваат најпознатата слика на градот: луѓе што играат шах во топла вода. Еврејската населба, сведок на најмрачните години, денес живее низ таканаречените урнатински барови, отворени во полусрушени згради.

Сиси и тука е насекаде. Крунисана на 8 јуни 1867 година во црквата „Матија” како кралица на Унгарија, таа напишала: „Во Унгарија се чувствувам слободна меѓу благороден и горд народ што не се повиткува лесно.” Мостот што го носи нејзиното име и колачите во „Рушвурм”, најстарата кафеана во градот, сè уште стојат како доказ за таа врска.

Кога и колку

Пловидбената сезона по Дунав трае од крајот на март до декември. Крајот на мај, јуни и септември носат најдолга светлина и најблага клима, но и најмногу луѓе. Во декември се возат крстарења насочени кон божиќните пазари во Виена и Будимпешта. Патувањата траат од три до четиринаесет ноќи, со попуст од десет проценти при порано резервирање.

Едно предупредување што штеди нервози: Унгарија не работи со евра, туку со форинти. И уште нешто – од Скопје до Виена или Будимпешта се стигнува за неколку часа, што ова го прави едно од ретките патувања од списоков што не бара долг лет. Реката не е сина. Но по третиот ден тоа престанува да биде важно.