133.663.967 евра. Толку изнесува проценетата материјална штета од пожарите во Македонија во периодот од 2023 до 2025 година, според податоците на ЈП „Национални шуми“ содржани во ревизорскиот извештај на Државниот завод за ревизија.

Од тој износ, 83.121.333 евра отпаѓаат само на 2024 година. Речиси две третини од тригодишната штета – во една сезона.

Бројките под таа бројка

Во истиот тригодишен период евидентирани се 82.714 хектари опожарена површина и 914.657 кубни метри изгорена дрвна маса. Податоците од Европскиот информациски систем за шумски пожари даваат уште потешка слика: во 2024 година во Македонија биле регистрирани 97.660 хектари изгорена површина – најмногу во последната деценија и повеќе од вкупната опожарена површина во претходните шест години заедно.

Разликата меѓу двете бројки за опожарени површини произлегува од различната методологија на изворите. Но и двете водат до ист заклучок.

Финансиската процена е притоа само едниот дел од загубата. Кога гори шума, не исчезнува само дрвната маса – се уништуваат екосистеми, живеалишта, плоден почвен слој и природни бариери против ерозија. Се зголемува ризикот од свлечишта и поплави, а обновувањето може да трае со децении.

Што утврдија ревизорите

Заклучокот на Државниот завод за ревизија е дека системот за заштита и спасување не располага со целосна подготвеност за навремено и ефикасно справување со катастрофи. Констатирани се слабости во стратешкото планирање, координацијата меѓу институциите, управувањето со ресурсите, како и недостиг од кадар, опрема и инвестиции во модернизација.

Но еден ред од извештајот тежи повеќе од сите останати. Слабостите и потребата од реформи биле констатирани уште со скринингот што го спроведе ЕУ во 2018 година. До денот на ревизијата, тие реформи не се спроведени.

Осум години.

Документите што чекаат потпис

Изготвена е Нацрт стратегија за периодот 2026-2030 година – не е усвоена. Не е донесена ни Годишна програма за заштита и спасување. Планот за заштита и спасување не е ажуриран, а во ревизијата не е презентиран доказ дека е усвоен од Владата.

Процената на загрозеност од природни непогоди и други несреќи е донесена во 2007 година и оттогаш не е ажурирана.

Деветнаесет години. Климата во тој период се промени; документот според кој се проценува ризикот – не.

Што вели директорот на ДЗС

Стојанче Ангелов, директор на Дирекцијата за заштита и спасување, вели дека на слабостите во системот укажувал уште додека бил директор на Центарот за управување со кризи. Смета дека дел од нив се значително намалени со ланските измени на Законот за управување со кризи и со Законот за заштита и спасување донесен во јуни годинава.

Неговиот најсилен аргумент е оперативен: „Ова лето немаше потреба од барање на меѓународна помош. Напротив, за прв пат од постоењето, ДЗС во Европскиот механизам за заштита и спасување декларираше два ер трактора за помош на други земји. И покрај постоечките слабости и недостатоци, ова лето Македонија најуспешно досега се справи со пожарите на отворен простор.“

Ангелов најавува дека реформите продолжуваат кон создавање единствена институција што ќе ги обедини функциите на ЦУК и на ДЗС.

Двете слики не се исклучуваат – и тоа е проблемот

Ревизијата гледа систем со документи од 2007 и нереализирани реформи од 2018. Директорот гледа лето во кое не се барала помош од странство. Двете можат да бидат точни истовремено, бидејќи мерат различни работи: едното мери како се гаси, другото мери дали воопшто се спречува.

Модерното управување со катастрофи почива на едно правило – најдобрата интервенција е онаа што спречува кризата да прерасне во катастрофа. Македонскиот систем со години е ориентиран кон реакцијата: прво интервенираат локалните противпожарни сили, потоа државните ресурси, па полицијата, Армијата и воздухопловните капацитети.

Тоа е последната линија на одбрана, и таа очигледно функционира подобро од порано. Но системите за рано откривање, камерите, расчистените шумски коридори, пристапните патишта, локалните резервоари за вода – тоа се работите што одлучуваат дали воопшто ќе се стигне до последната линија.

Ревизијата утврди и каде одат парите: најголемиот дел од средствата оделе на тековни расходи, главно плати, а многу помал дел на капитални инвестиции. Без капитални инвестиции нема нови возила, специјализирана техника, дронови, сензори и комуникациски системи.

Една добра сезона е добра вест. Но една добра сезона не е систем, и 133 милиони евра во пепел се цената на разликата меѓу двете.