Постоеше време кога градината беше нешто што се гледа. Се уредуваше за да биде убава од прозорецот, се косеше за да биде рамна, се засадуваше со она што изгледа добро на фотографија првата година. Тоа време помина, и не помина поради мода – помина поради температурите.

Хавиер Ковес, пејзажен архитект специјализиран за медитерански градини, тргнува од претпоставка што звучи скромно, а всушност ја руши целата логика на украсното уредување: „Добро дизајнираната градина не го подобрува само пејзажот, туку и начинот на кој живееме и мислиме. Ни требаат простори што ни ја враќаат смиреноста и нѐ потсетуваат дека сме дел од природата.”

Реченицата што ја носи целата разлика е ова: „Одржливата градина не е онаа што изгледа зелена првиот ден, туку онаа што сѐ уште функционира за десет или дваесет години.” Прочитајте ја двапати, а потоа помислете на секој нов засаден тревник во градот што бара полевање секој втор ден за да не изгори до август.

Климатските промени тука не се апстракција. Пролетите се потопли, летата носат непрекинати топлотни бранови, а во градовите сето тоа удира најсилно. Ковес го дефинира одговорот прецизно: градината престанува да биде декоративен елемент и станува тивка инфраструктура на добросостојба, еколошка рамнотежа и ментално здравје. Не украс – инфраструктура.

Неговиот главен проект е експериментална градина во Накера кај Валенсија – речиси 4.000 квадратни метри до Природниот парк Сиера Калдерона, каде истражува домородни видови и комбинации што трошат малку вода. Значи, не теорија од каталог, туку парцела на која нешто или преживува лето или не преживува.

Натуралистичкото уредување ги пренесува шемите на природните екосистеми во градината. Клучот не е да се копира природата буквално, туку да се читаат нејзините обрасци, циклуси и структури. Три стратегии го носат целиот пристап: домородни растенија, кои подобро издржуваат локални услови и бараат помалку ресурси; слоевита структура, во која се комбинираат дрвја, грмушки, треви, тревести растенија и покривачи на почвата; и ниско одржување – помалку полевање, помалку кастрење, помалку ѓубрива, без градината да страда.

Ваквите градини не следат крута геометрија. Имаат движење, слобода и текстури што се менуваат низ годината. За човек навикнат на симетрични леи и подшишан тревник, тоа во почетокот изгледа неуредно. Всушност, тоа е разликата помеѓу простор што се одржува и простор што живее.

Ковес ја замислува градината и како сетилен пејзаж – со ветер, текстури, мириси и засенчени зони. „Моите градини се простори замислени да се живеат смирено, каде пејзажот не се обидува да импресионира или да се наметне, туку да придружува”, вели тој. Истражувањата од областа на психологијата на околината покажале дека изложеноста на природа влијае позитивно врз когнитивната и емоционалната состојба – вегетацијата и органските дразби ја обновуваат вниманието, го намалуваат стресот и поттикнуваат смиреност и креативност.

Одржливоста почнува пред првото растение. Се набљудува почвата, ориентацијата, ветерот, достапноста на вода и веќе постојните видови, а дури потоа пејзажот се прилагодува на климата. Медитеранската клима значи недостиг на вода и екстремни летни температури – услови што, според Ковес, наскоро ќе важат за поголем дел од јужна Европа.

Тоа е делот што нас нѐ засега директно. Она што денес е валенсиски експеримент, утре е обичен двор во Овче Поле или во Тиквешијата. Прашањето не е дали медитеранскиот пристап ќе стигне до нас – тоа е дали ќе го научиме додека имаме време, или ќе го учиме откако тревникот ќе престане да има смисла.