Човек застанува со автомобил крај Лепенец и фрла отпад во реката. На друга снимка, вреќи завршуваат во Радика. На трета локација, луѓе што наплаќаат за преземање отпад го истовараат на јавна површина наместо да го однесат таму каде што треба.

Снимките ги направија граѓани. Полицијата ги најде сторителите и изрече санкции. Санкцијата за најголем дел од граѓаните е 40 евра, односно 20 ако се плати во рок од осум дена.

Дваесет евра за загадување на река.

Колку е тоа во споредба со соседите

Во Црна Гора санкцијата за слични дела е од 500 до 2.000 евра. Во Бугарија од 150 до 500 евра. Во Хрватска и повеќе од 1.000 евра. Во Италија 1.500 евра и повеќе.

Разликата не е нијанса. Тоа е разлика меѓу казна и такса.

Но повисоката казна сама по себе не чисти ништо

Тука дебатата обично застанува, и тоа е грешка. Казната функционира само ако постои реална веројатност сторителот да биде откриен.

Бројката што го покажува тоа: комуналните редари на Град Скопје во последните шест месеци од минатата година составиле 99 записници за прекршоци, а биле наплатени глоби од 79 лица. Деведесет и девет записници за половина година, во град од неколку стотици илјади жители.

Ако десетици или стотици луѓе секојдневно оставаат шут, стар мебел и пластика покрај патишта, реки и контејнери, а годишно се идентификуваат неколку десетици, тогаш проблемот не е само во висината на глобата. Двајцата од Лепенец и Радика беа снимени. Останатите не беа.

Затоа дебатата за драконски казни има смисла само како дел од поширок систем – инспекциски надзор, комунални редари, камери на критични точки, брзо идентификување и доследна примена.

Бројките под фотографиите

Според податоците на Државниот завод за статистика, во 2024 година во земјава биле создадени 790.866 тони комунален отпад, од кои биле собрани 637.471 тон. Просечно – 438 килограми отпад по жител.

Скопскиот Регион учествува со 180.729 тони, односно 28,4 отсто од вкупно собраниот комунален отпад.

Но структурата е поважна од количината. Од вкупно собраниот комунален отпад во 2024 година, 85,8 отсто бил мешан комунален отпад. А дури 99,8 отсто од собраниот отпад завршил на депонија.

Тие две бројки ја објаснуваат суштината подобро од која било фотографија на преполн контејнер: проблемот не е само како да го собереме отпадот, туку што правиме со него откако ќе го собереме.

Од контејнерот проблемот само се сели

Кога комуналното возило ќе го испразни контејнерот, улицата изгледа почиста. Отпадот не исчезнува – само ја менува адресата. Ако речиси целото количество завршува на депонија, системот останува линеарен: купуваме, користиме, фрламе, собираме, депонираме.

Фрлањето отпад во река е притоа најопасниот облик, бидејќи отпадот не останува таму каде што е фрлен. Водата го разнесува низ речниот систем, пластиката се распаѓа на сè помали честички, а остатокот завршува на бреговите, во почвата или подалеку низ сливот. Лепенец и Радика не се две точки на мапа – тие се транспортни коридори.

Што се прави

Градските власти на Скопје неодамна објавија набавка на околу 40 нови камиони за собирање смет и околу 3.300 контејнери. Тоа е неопходно и добро. Но нов камион ја решава брзината на празнење, не и она што се фрла надвор од контејнерот.

Она што недостига е потешко за набавка од камион: закон што казнува соодветно, надзор што открива, и депониски систем што прави нешто друго освен да натрупува. Без тоа, следната снимка од река е само прашање на време – и повторно ќе се вика „дрскост на поединец“, иако е 99,8 отсто нешто друго.