Në më pak se njëqind kilometra nga kufiri makedon, pranë Kozanit, kompania shtetërore greke e energjisë elektrike DEI dhe Amazon Web Services më 17 shtator nënshkruan memorandum obligues për një data-centër në Agios Dimitrios. Faza e parë me 300 megavatë fuqi lidhëse, me opsion që kompleksi të rritet deri në 1.000 megavatë. AWS e marr objektin me qira për 15 vjet, DEI siguron tokën, ndërtesat dhe infrastrukturën energjetike. Në një rajon që me dekada jetoi nga linjiti, tani duhet të prodhohet fuqi kompjuterike.

Për përmasat makedone numrat janë të rëndë për t'u përtypur. Plani më i gjerë i DEI-t për transformimin e rajonit vlerësohet në rreth 5,8 miliardë euro - kjo nuk është vetëm data-centri, por i gjithë programi. Por për krahasim: shpenzimet e tëra të buxhetit makedon për 2026 janë rreth 6,7 miliardë euro. Një paketë regjionale greke është ekuivalente me 86 përqind të gjithçkaje që shteti tonë shpenzon për një vit. Shpenzimet kapitale tek na janë rreth 650 milionë euro. Në kulmin e ndërtimit në Kozani do të punojnë rreth 7.500 njerëz, dhe afatgjatë vlerësohen së paku 2.200 vende pune.

Dhe nuk është vetëm Greqia. Bashkimi Evropian në korrik hapi thirrje për shtatë gigafabrika të AI-së me deri në 10 miliardë euro para publike dhe së paku edhe 20 miliardë kapital privat - centra me më shumë se 100.000 procesorë të avancuar. Bullgaria në Sofje ndërton fabrikën e AI-së BRAIN++ prej rreth 90 milionë eurosh, të lidhur me institutin INSAIT, dhe ofrohet para kompanive amerikane me nuklearin Kozlodui dhe 80.000 specialistë të TIK-ut. Rumania zhvillon Black Sea AI Gigafactory. Serbia tashmë ka data-centër shtetëror dhe Platformë Nacionale për inteligjencë artificiale në Kragujevc.

Dhe Makedonia? Kemi „Vezilkën“ - projekt në rrjetin evropian EuroHPC që duhet të funksionojë si AI Factory Antenna, i lidhur me Pharos AI Factory greke. Kjo është qasje në infrastrukturë dhe dituri të huaj, e cila është e mirë. Por antena nuk është fabrikë. Kapacitet kompjuterik lokal, i krahasueshëm me atë që ndërtojnë fqinjët, nuk ka. Kryeministri Mickoski në fund të gushtit komunikoi se Qeveria bisedon me pesë deri gjashtë investitorë për data-centra, ndër ta edhe një kompani e madhe multinacionale. „Kjo është nafta e re“, thau atëherë.

Pastaj erdhi Pehçeva. Të nëntë këshilltarët në Këshillin Komunal - pesë nga VMRO-DPMNE dhe koalicioni, tre nga LSDM dhe një nga ZNAM - votuan kundër iniciativës për procedurë urbanistike për një data-centër në Pançarevë. Njëzëri, përtej linjave partiake. Arsyeja është në atë që këshilltarët dhe publiku nuk marrën: emrin e investitorit, fuqinë e planifikuar, konsumin e ujit dhe energjisë, sistemin e ftohjes, dobinë konkrete për komunitetin lokal. Këto janë pyetje legjitime edhe në tregjet më të zhvilluara. Por dështimi i vërtetë është që dikush kërkoi që një këshill të votojë për një kuti të zezë. Kush e përgatiti kështu iniciativën?

LSDM shkon një hap më larg dhe kërkon moratorium për data-centra të re komerciale të huaj me ftohje me ujë, dhe Venko Filipçe thirri për „mobilizim nacional“ me pretendimin se Qeveria nuk publikon investitorët dhe kushtet. Se kushtet nuk janë publike - kjo është e vërtetë. Por moratorium para se të ekzistojë as një projekt është vendim para se të ketë çfarë të vendoset.

Ka edhe një pjesë të dytë të historisë që rrallë thuhet: data-centri nuk është formulë automatike për prosperitet. Ai është intensiv në kapital dhe energji, dhe numri i vendeve të drejtpërdrejta të punës pas ndërtimit nuk duhet të jetë proporcional me sumën. Nëse mbetet vetëm objekt me serverë që konsumon energji dhe dërgon të dhëna në botë, dobia lokale është e kufizuar. Për këtë arsye pyetja për Makedoninë nuk është „po apo jo“, por nën cilat kushte, me çfarë energjie, me çfarë uji dhe me cilën kontratë të publikuar publikisht.

Termocentrali „Agios Dimitrios“ pranë Kozanit është i mbyllur. Nga 420 punëtorë në fillim të vitit, në të mbetën 58. Rajoni nuk pret debatin të përfundojë, ai ndërton. Diferenca midis nesh dhe atyre reduktohet në një: Greqia pyet si, dhe ne ende pyetim a.