Devlet Sayıştayı, Makedonya'daki yenilenebilir enerji hikâyesinin tamamını tek cümlede anlatan bir tespit yayımladı: 2022'den 2025 Mayıs'ına kadar fotovoltaik santraller işleyen bir planlama sistemi olmadan, temel planlama belgeleri olmadan ve sahada neredeyse hiçbir denetim olmadan inşa edildi.

En çarpıcı örnek: 19, 174 ve hatta 337 megavat kurulu güce sahip üç santral, yapı ruhsatını yetkili bakanlıktan değil belediyelerden aldı. Bu büyüklükteki tesisler için süreci ilgili bakanlığın yürütmesi, Hükümetin ise yetkilendirme kararı alması gerekiyordu.

337 megavatlık santral, yaklaşık 94.000 hanenin tüketimini karşılamaya yeter. İzni bir yerel yönetim 2023 Aralık'ında verdi. Daha küçük iki santral belediye izinlerini 2024 Ocak'ında aldı.

Kapıyı açan boşluk

Denetim, 2024 Kasım'ına kadar İnşaat Yasası'nda sistemsel bir zafiyet bulunduğunu gösteriyor: arazi üzerine kurulu fotovoltaik paneller, güçleri hiç tanımlanmadan bir yapı kategorisine konulmuştu. Bir megavat da olsa üç yüz megavat da olsa - aynı kategori, aynı prosedür.

İkinci boşluk daha da büyük. 2025 Mayıs'ına kadar devlet, yenilenebilir kaynaklardan kapasite kurulmasına ilişkin bir Gösterge Planı'nı hiç kabul etmemişti. Bu belge yasal olarak, yeni kapasitenin elektrik sistemine fiziksel olarak bağlanıp bağlanamayacağının ve nerede bağlanacağının hesaplandığı temeldir.

O olmadan bakanlıklar yıllarca 10 megavattan büyük santraller için yasal onay veremedi. Yatırımcılar onayları yalnızca İnşaat Yasası'na dayanarak aldı ve enerji filtrelerini tümüyle atladı. Enerji ve altyapıdan sorumlu işletmeler bağlantı görüşü verdi; denetçilerin belirttiğine göre bunlar tamamen biçimseldi - şebeke kapasitesi gerçekten kontrol edilmeden.

Denetim ayrıca, tek bir parsel için aynı imar belgesine dayanarak iki yapı ruhsatı verilen vakalar da buldu. Yatırımcılar altyapı bedellerini öderken de eşit muamele görmemişti.

Yeni yasa, aynı tıkanma

2025 Mayıs'ında yıllık plan zorunluluğu getiren yeni bir Enerji Yasası kabul edildi. 2026 yılı planı zamanında kabul edildi ama davet edilen kurumların hepsi katılmadı - 74 belediye enerji planlarını sunmadı, çünkü yetkililer bunların içeriğine ve yöntemine dair ikincil mevzuatı çıkarmamıştı.

Yetkilendirme kriterlerine ilişkin yönetmelik hâlâ çıkarılmadı, yetkilendirmeleri verecek hükümet komisyonu da kurulmadı. Bu, bir megavat ve üzeri her yeni proje için kurumsal tıkanma demek.

Asıl açılacak olan

Denetçiler, yasada henüz adı bile olmayan bir soruna dikkat çekiyor. Devletin işleyen bir Santraller Sicili yok; fotovoltaik ekipmandan ve batarya depolarından çıkan atığın da yasal bir sınıflandırması yok.

Bugün kurulan panellerin ömrü yirmi yıl kadar sonra dolacak. Bataryalarınki çok daha önce. Bu özel elektronik ekipmanın ayrıştırılması ve işlenmesine dair kural olmadan kurumlar, çevre için doğrudan bir risk bırakıyor.

Yani buradaki yeşil dönüşüm, bir belediyenin 337 megavatlık santrale izin verdiği ve paneller çalışmayı bıraktığında ne yapılacağının kaydını kimsenin tutmadığı koşullarda ilerliyor. Bu bir dönüşüm değil - yeşil etiketli bir doğaçlama.