Државниот завод за ревизија објави наод што во една реченица ја опишува целата приказна за обновливите извори во Македонија: од 2022 до мај 2025 година фотоволтаични електрани се граделе без функционален систем за планирање, без клучни плански документи и со речиси никаков надзор на терен.

Најдрастичниот пример: три централи со инсталирана моќност од 19, 174 и дури 337 мегавати добиле одобренија за градба од општини – а не од надлежното министерство. За објекти од таква големина постапката морало да ја води ресорното министерство, а Владата да донесе одлука за овластување.

Централата од 337 мегавати е доволна да покрие потрошувачка на околу 94.000 домаќинства. Дозволата ја издала локална самоуправа во декември 2023 година. Двете помали ги добиле општинските дозволи во јануари 2024.

Празнината што ја отворила вратата

Ревизијата покажува дека сè до ноември 2024 година во Законот за градење постоела системска слабост: фотонапонските панели на земјиште биле ставени во категорија на градби без воопшто да се дефинира нивната моќност. Мегават или триста мегавати – иста категорија, иста постапка.

Втората дупка е уште поголема. До мај 2025 година државата воопшто немала донесено Индикативен план за изградба на капацитети од обновливи извори. Тој документ законски е основата врз која се пресметува дали и каде нов капацитет физички може да се приклучи на електроенергетскиот систем.

Без него, министерствата со години не можеле законски да даваат согласности за централи поголеми од 10 мегавати. Инвеститорите добивале одобренија само врз основа на Законот за градење, заобиколувајќи ги енергетските филтри целосно. Претпријатијата надлежни за енергетската и комуналната инфраструктура давале мислења за приклучок, како што забележуваат ревизорите, чисто формално – без реални проверки на капацитетот на мрежата.

Ревизијата нашла и случаи каде што се издадени две градежни одобренија врз основа на еден ист урбанистички извод за една парцела. Инвеститорите немале еднаков третман ниту при плаќањето на комуналиите.

Новиот закон, истиот застој

Во мај 2025 година беше донесен нов Закон за енергетика со обврска за годишни планови. Годишниот план за 2026 е донесен навреме, но во него не учествувале сите повикани институции – 74 општини не доставиле свои енергетски планови, затоа што надлежните не донеле подзаконски акт за нивната содржина и методологија.

Сè уште не е донесен правилникот за критериумите за добивање овластување, ниту е формирана владината комисија за доделување овластувања. Тоа значи институционален застој за секој нов проект со моќност од еден мегават нагоре.

Она што допрва ќе се отвори

Ревизорите предупредуваат на еден проблем што сè уште нема ни име во законот. Државата нема функционален Регистар на електроцентрали, а отпадот од фотоволтаичната опрема и батериските складишта за струја немаат законска категоризација.

Панелите инсталирани денес ќе истечат за дваесетина години. Батериите многу побрзо. Без правила за селекција и третман на таа специфична електронска опрема, институциите оставаат директен ризик по животната средина.

Значи, зелената транзиција кај нас се одвива во услови каде што општина издава дозвола за централа од 337 мегавати, а никој не води евиденција што ќе се прави со панелите кога ќе престанат да работат. Тоа не е транзиција – тоа е импровизација со зелена етикета.