Stratos е проект кој ќе биде изграден во Box Elder County, северно од Голем Солен Езеро во Јута. Машината ќе бара 9 гигавати електрична моќност – повеќе од вкупната потрошувачка на некои земји. Целата таа енергија ќе се претвори во топлина. И затоа физичарите велат: дневен топлински отпад еквивалентен на 23 атомски бомби од Хирошима. Секој ден. Бесконечно.

Бројката не е метафора. Физичарот Роберт Дејвис ја пресметува така: 9 гигавати од серверите, плус загубите од плински генератори со ефикасност од 50-55 проценти, дава вкупен топлински отпад од околу 16 гигавати. Тоа е количеството енергија која ќе се ослободи во атмосферата во форма на топлина. И физика има само едно правило: енергијата што влегува, мора да излезе.

Што значи тоа за околината? Симулациите покажуваат дневен раст на температура од 2,8 степени Целзиусови, и ноќен раст од 15,5 степени. Во долина каде воздухот природно се задржува, се создава концентрирана “топлотна остров” ефект. Постоечките истражувања на слични објекти покажале дека во радиус од неколку километри, температурите на земјата можат да растат до 9 степени.

Зад проектот стои Кевин О’Лери, познат од Shark Tank. Идејата е јасна: AI центрите трошат огромна моќност, и доколку успеете да најдете локација каде што можете да градите без пречки и да обезбедите гарантирана електрична енергија, имате милијарди долари во профит. Локалните власти во Јута се отворени за бизнисот. Прашањето за климатската последица – не постои на нивниот дневен ред.

За споредба – проектот Пантеон во Топуско, Хрватска, ќе работи со 1 гигават капацитет. Тоа е девет пати помалку од Стратос. Хрватските развивачи тврдат дека ќе ги намалат влијанијата преку соларно производство (500 мегавати) и охлаждувачки систем базиран на вода. Дали тоа е техничко чудо или маркетинг – ќе покаже времето.

За Балканот, ова е приказна со две лица. Од една страна, AI индустријата носи инвестиции и работни места. Од друга – дури и Хрватскиот проект, кој е девет пати помал од американскиот, ќе има свои климатски последици кои сè уште не се целосно проучени. Кога Силикон Вали ќе одлучи дека AI треба да расте без ограничувања, последиците не остануваат во Калифорнија. Тие се распoрeдeни секаде каде што се градат центрите.

23 атомски бомби топлина дневно. Не во смисла на експлозија – во смисла на енергија која се ослободува во атмосферата. Цивилизација која избира таков патрилекс мора барем да признае што прави. Засега сите се правят дека ова е “напредок”, а не нешто за што треба сериозно да се размислува. Тоа е првиот знак дека напредокот веќе се однесува како религија – не може да биде преиспитан, само сметан.