Видео од Штип потресе дел од македонската јавност изминатиов период – снимка на која повеќе деца тепаат малолетно девојче. На записот се гледа како жртвата е удирана со тупаници и шлаканици по главата и телото, кубена за коса, и потоа клоцана додека лежи беспомошна на земја. Според наводите, насилството се случувало на повеќе локации низ градот, не само во еден инцидент.

Адвокатката Маја Ристова, која ја објави снимката на својот Фејсбук профил, реагира со остар став спрема одлуките на македонските институции. „Судот изрече ‘Засилен надзор од страна на родител’ (пресмешно)”, напиша таа. Тоа значи: за систематско физичко насилство долги месеци, една заедничка жртва, видео доказ – судскиот одговор е дека родителите треба подобро да ги пазат своите деца.

Како дојдовме до таа мерка? Јавниот обвинител предложи „Засилен надзор од страна на Центарот за социјални работи” за кривичното дело „Насилство врз дете”. Судот ја процени и таа мерка за премногу строга. Намести неа изрече само родителски надзор. За паралелното дело „Запуштање и малтретирање на дете“, првично кривичните пријави биле отфрлени, а после жалба, предметот е вратен на повторно одлучување.

Постапката сега е во жалбена фаза. Но проблемот не е процедурален – проблемот е сигнал. Ристова го изврти на принципот: „Поентата ми е како институциите гледаат на овој проблем. Слично како со семејното насилство. Изгледа треба да се случи ‘Рибникар’, за да се разбудат, како што се разбудија за семејно насилство по случајот ‘Ивана и Катја’.” За тие што не ги паметат двете референци – „Рибникар” е името на серија убиства на ученици во едно белградско училиште во 2023; „Ивана и Катја” е македонскиот случај на семејно насилство кој, по трагични последици, конечно доведе до системски промени.

МВР, по службена должност, поднесе кривични пријави против малолетните насилници. Постапката пред суд е отворена за делата „насилство врз дете” и „неовластено снимање” – тоа второто, бидејќи дел од децата кои учествувале во нападите истовремено и снимале. Тоа е генерациска промена – не се само агресивни, тие активно произведуваат содржина за социјални мрежи од сопствените дела.

Засега, од родителите на насилниците не е побарана кривична или прекршочна одговорност. Тоа е институционален избор. Македонското право познава одредби за родителска одговорност во вакви случаи, но обвинителството во овој случај не пристапи кон таа линија. Прашањето кое не се поставува често е дали мерка „засилен надзор од страна на родител” има смисла кога самите родители не се сметаат за дел од системот кој може да биде повикан на одговорност.

Покрај Штип, во последниве недели се појавија и други случаи на врсничко насилство во разни македонски градови. Во дел од нив, како во Дебар Маало во Скопје, тинејџери шамарале и клоцале деца на детско игралиште. Во Битола, седмооделенец објави на ТикТок „список за ликвидација” – истиот ден кога Штипското видео ја обиколи македонскиот интернет. Тенденцијата е јасна. Системскиот одговор – не толку.

За родителите кои ги испраќаат своите деца во училиште, ова е серија на потсетници дека насилството во Македонија повеќе не се случува само во затворски кругови или на улица. Тоа се случува меѓу деца, во градски паркови, на детски игралишта, и во ходниците на училиштата. И судовите засега, кога ќе бидат соочени со конкретни случаи, бираат најмеките можни мерки. Ако на крајот треба да се случи трагедија со размер на „Рибникар” за да се промени системот – тоа е тешко прифатлив траум-терапевтски модел за развој на политики.