Како да знаеш дали една риба е под стрес? Звучи како прашање за биолог, но за Saif Khawaja тоа е целиот бизнис-модел. Неговата компанија Shinkei, поддржана од познатиот венчер-фонд Founders Fund, гради робот колку фрижидер што коли риби – хумано, тврдат тие, и попрофитабилно.

Машината се вика Poseidon и се монтира на рибарските бродови. Со компјутерски вид го скенира секое улов, ја препознава видот и го лоцира мозокот, па го прободува за рибата да умре веднаш, пред да се грчи или да се задуши. Звучи сурово, но алтернативата е побавна смрт од неколку минути до еден час, која ја преплавува рибата со хормони на стрес и млечна киселина – што го расипува вкусот и го скратува рокот на траење. Тоа е автоматизирана верзија на ике џиме, вековна јапонска техника што рибарите со години ја прават рачно на пристаниште.

Идејата дошла кога Khawaja на факултет прочитал есеј со наслов „Кога рибите би можеле да врескаат“ – чија поента е дека рибите немаат гласни жици, па нивното страдање е невидливо. Но Shinkei одамна не е само машина за колење. Компанијата сега се опишува како вертикално интегриран преработувач: им дава бесплатни Poseidon машини на рибарите, потоа им плаќа повисока цена од пазарната, но го зема целиот улов за себе. Рибата завршува во фабрика од 1.500 квадратни метри во Такома и се продава под брендот Seremoni, рекламиран како риба од „церемонијален квалитет“.

Доказот засега е на менито на Erewhon, скапата калифорниска синџир-продавница омилена кај инфлуенсерите. Khawaja тврди дека веќе снабдува ресторани со вкупно 50 Мишленови ѕвезди, па дури – нешто што наводно никогаш порано не се случило – Јапонија увезува американски улов на своите пазари, кои историски ја сметаа американската риба за послаба од домашната. Но дали купувачот ќе плати екстра за „хумано заколена“ риба, како што веќе плаќа за хумано одгледано месо, останува отворено прашање. И самиот Khawaja вели дека вистинскиот аргумент не е етиката, туку квалитетот: рок на траење од 12 до 14 дена наместо 5 до 7.

Зад целата приказна стои поголема игра околу синџирот на снабдување. Голем дел од рибата уловена во американски води се замрзнува и се испраќа во странство, често во Кина, за рачната работа на чистење и филетирање, па потоа се враќа назад. Извештаи го поврзуваат тој кинески сектор со присилна работа. Обложувањето на Shinkei и Founders Fund е дека целиот синџир – улов, колење, преработка и дистрибуција – може да се врати дома и да биде доволно профитабилен за да ја победи таа евтина странска работна рака. Партнерот Делиан Аспарухов го кажа без околу: на светот речиси никој не сака да го помине животот градејќи роботи што колат риби. Понекогаш токму таму, во несаканото, се крие приказната.