Ndërsa Evropa me ethe kërkon burime të sigurta bakri, e Polonia paralajmëron investime prej mbi 8,5 miliardë dollarë në minerale kritike deri në vitin 2030, në Maqedoni një projekt me vlerë rreth 350 milionë euro me vite rri i ngrirë te tabela që tregon nga Ilovica dhe Shtuka. Vendi rri mbi një resurs për të cilin lufton e gjithë Unioni - dhe s'lëviz.

Shifrat që ofrojnë përfaqësuesit e projektit janë tërheqëse. Ilovica-Shtuka, sipas vlerësimeve, do të mund të sillte mbi 180 milionë euro të ardhura vjetore, ta rriste bruto prodhimin vendor për rreth 3 për qind dhe eksportin për rreth 4 për qind, krahas vendeve të reja të punës dhe të ardhurave për buxhetin shtetëror e komunat lokale. Ky është një tregim për rritje në letër. Por tregimi në terren është ndryshe - atje me dekada zhvillohet një betejë mes premtimit për vende pune dhe frikës për mjedisin jetësor.

Evropa nxiton, ne rrimë

Konteksti është i rëndësishëm. Bashkimi Evropian identifikoi 47 projekte strategjike për nxjerrjen e mineraleve kritike në 13 vende anëtare, me procedura të përshpejtuara për leje. Porosia nga Brukseli është e qartë: pa investime të reja në minierat nuk ka tranzicion të gjelbër dhe industrial. Kryetari i Euromines, Mostrjom, paralajmëron se varësia nga importi është rrezik strategjik - „nëse nuk keni prodhim tuajin dhe asgjë që të ofroni në këmbim, atëherë jeni tërësisht të varur nga ata që jua furnizojnë ato materiale".

Ai shkon edhe më larg, duke treguar te lufta tregtare mes SHBA-së dhe Kinës: Pekini tashmë vendos kufizime për eksportin e elementeve të rralla tokësore, jo për t'i mbajtur lëndët e para, por për të eksportuar produkte finale - për shembull automjete elektrike në vend të metaleve. Kjo e bën Kinën konkurrent të drejtpërdrejtë të industrisë evropiane të automobilave dhe të mbrojtjes. Me fjalë të tjera, bakri sot nuk është vetëm çështje ekonomike, por edhe e sigurisë.

Shqetësimi që s'guxon të injorohet

Por tregimi për Ilovicën nuk mund të tregohet vetëm përmes prizmit të milionave dhe strategjisë. Projekti me vite has në rezistencë të fortë pikërisht për shkaqe ekologjike - banorët e rajonit frikësohen për ujin, tokën dhe shëndetin. Pikërisht prandaj çdo argument „për rritje" duhet të kalojë nëpër filtrin e pasojave reale mbi njerëzit që jetojnë atje. Nga nisma lokale „Edhe shëndet edhe punë" porosia është se vendimet duhet të mbështeten në procedura ligjore dhe analiza profesionale, „e jo në supozime, frikëra apo bindje personale".

Dhe këtu është testi i vërtetë. Bakri vërtet bart miliarda në Evropë, dhe Maqedonia vërtet ka potencial që vende të tjera e shfrytëzojnë. Por potenciali në vetvete nuk është as bekim as mallkim - varet si do të menaxhohet. Pyetja nuk është nëse të gërmohet apo jo, por nëse institucionet janë të afta të marrin një vendim që njëkohësisht i mbron edhe vendet e punës edhe shëndetin e njerëzve. Deri tani, siç duket, më e lehta për ta ka qenë të mos vendosin asgjë.