Унгарскиот парламент го избра Андраш Бака, поранешен претседател на Врховниот суд, за нов претседател на државата. Кандидатот на владејачката партија Тиса доби 140 гласа за и шест против, без воздржани, во тајно гласање.

Бројката е важна, но не е приказната. Приказната е кој е човекот што ја доби функцијата – и кој порано го тргна од претходната.

Судијата што го отстранија, па го изгуби судот во Стразбур

Бака е роден на 11 декември 1952 година во Будимпешта, студирал политички науки и право, докторирал во 1978. Во 1991 година поднел оставка во парламентот откако бил избран за судија на Европскиот суд за човекови права, каде останал сѐ до 2008 година. Потоа бил претседател на Апелациониот суд во Будимпешта, а во јуни 2009 година парламентот го избрал за претседател на Врховниот суд, со шестгодишен мандат.

Тој мандат не траел шест години. Завршил на 31 декември 2011 година, врз основа на преодни уставни одредби. Врховниот суд бил наследен од Курија, со разделени раководни улоги, а Бака – кој ги критикувал судските реформи – не можел да се кандидира за претседател на Курија, бидејќи било воведено барање за пет години искуство како судија во Унгарија.

Забележете ја конструкцијата. Не бил разрешен со одлука што може да се обжали. Бил укинат со уставна одредба, а потоа онеспособен со услов скроен така што токму тој не го исполнува. Нема кого да тужиш кога тоа што те отстранило е самиот устав.

И токму затоа не можел да бара заштита пред унгарските судови. Отишол во Стразбур – во судот каде порано самиот судел. Пресудата во прв степен во мај 2014 година, потврдена во јуни 2016, утврдила дека Унгарија ја повредила неговата слобода на изразување со начинот на предвременото прекинување на мандатот.

Што значи ова сега

Изборот доаѓа откако мандатот на претходниот претседател Тамаш Шујок заврши на 20 јули, со примената на 17-от уставен амандман за високите функции. Изборот се чита и како дел од напорите на премиерот Петер Мадар да го намали влијанието на поранешниот премиер Виктор Орбан, откако Мадар дојде на власт во мај. Претседателката на парламентот Агнеш Форстхофер вршеше должност претседател и ќе биде заменета осум дена по објавувањето на резултатите.

Она што Бака го кажа во своето обраќање заслужува внимание повеќе од биографијата. Уставната стабилност, рече, зависи од најширока општествена поддршка, и предупреди против преработување на уставните рамки исклучиво како документи на привремено мнозинство. Донесувањето устав, според него, бара широка општествена и стручна расправа, вистински политички консензус и постапка што ја одразува демократската култура што подоцна треба да ја одржува.

Тоа го изговара човек што на сопствен грб дознал што значи устав пишуван за потребите на моментот. Прашањето што останува е дали новото мнозинство ќе ја послуша таа реченица, или ќе ја запамети само дотогаш додека и нему не му затреба уставен амандман скроен по мерка.

Бидејќи механизмот што го отстрани Бака не беше унгарски изум и не остана во Унгарија. Во регионов истиот пристап се препознава без напор – се менува правилото, не човекот, и сѐ изгледа совршено законито. Оттаму и вредноста на овој избор: за прв пат функцијата ја зазема некој што поминал низ таа машина од погрешната страна.