„Може за шест дена да скицирате устав, може за шест месеци да зацртате либерална економија, но ви требаат шеесет години да изградите функционална демократија.“ Реченицата ја изговори претседателката Гордана Сиљановска-Давкова на панел-дискусијата „8 Септември низ призма на неговите непосредни учесници и сведоци“, во пресрет на 35-годишнината од независноста.

Ако бројката се сфати буквално, Македонија е на нешто повеќе од половина пат. Тоа е неудобна аритметика за државен празник, и токму затоа вреди да се повтори.

Сиљановска-Давкова тргна од асномскиот завет – каква држава ќе создадеме, таква држава ќе имаме – и нагласи дека државноста не се исцрпува со изборите и со формалното постоење на институции. Вистинската државност, како што посочи, се гради преку функционални и одговорни институции, доследна заштита на човековите права и почитување на највисоките стандарди на домашното и на меѓународното право.

Кој беше споменат, а кој не

Претседателката ги издвои Киро Глигоров, Стојан Андов, Никола Кљусев, Петар Гошев и Абдурахман Алити како политичка генерација која, во услови на распад на Југославија и војни во непосредното опкружување, покажала умереност, знаење и државничка мудрост.

Поранешниот пратеник Ламбе Арнаудов се врати на првите денови по прогласувањето на независноста и на Декларацијата за независност донесена во услови на реална опасност од распаѓање на тогашната држава.

Насер Зибери ја отвори темата што ретко влегува во празничните говори – учеството на Албанците во создавањето на новата држава. Тој посочи дека тогашните политички претставници на Албанците, предводени од Партијата за демократски просперитет, биле меѓу првите што се залагале за независност, самостојност и сувереност, но истовремено барале јасна уставно-правна рамка. „Сето тоа создаваше кризни периоди кои во одредени моменти знаеја да ескалираат и да ги доведат во прашање и крупните одлуки, меѓу кои и референдумот за независност“, рече Зибери.

Поранешниот пратеник и министер за правда Туше Гошев порача дека независната држава била остварување на желбата на една генерација – да создаде самостојна држава во која сите граѓани ќе бидат рамноправни.

Најостра порака дојде од Петар Гошев

Поранешниот пратеник, министер и гувернер на Народната банка предупреди дека при одбележувањето на државните празници не смее да се создава спротивставување меѓу 2 Август и 8 Септември, ниту еден историски настан да се издигнува над друг. Според него, македонската државност има корени во АСНОМ и антифашистичката борба, а независноста од 1991 година е продолжение на истиот државотворен тек.

„Не смее да се уништува споменот на луѓето кои учествувале во антифашистичката борба, ниту да се рехабилитираат соработници на фашизмот и разни неофашистички идеи“, нагласи Гошев. „Не треба самите да си ја скратуваме историјата или да ја релативизираме преку политички интерпретации и хиперболизирање на поединечни настани.“

Тоа е порака упатена кон денешната политичка сцена, изговорена на настан за минатото. Најдиректната реченица од целата дискусија не се однесуваше на 1991 година.

Празникот има датум, функционалната држава нема

По 35 години, прашањето веќе не е дали Македонија има институции – тоа е решено уште во деведесеттите. Прашањето е колку тие се отпорни на политички притисок, колку го применуваат правото еднакво, и дали остануваат институции и тогаш кога власта се менува.

Независноста беше избор да се има сопствена држава. Тезата на претседателката за шеесет години не е историска забелешка, туку мерка што секој ден се проверува – во судница, во општинска канцеларија, во училиште и во болница. Тоа е дел од сметката што нема ден на прославување.