Третиот мај, Светскиот ден на слободата на медиумите. И како што е традиција на Балканот, повторно ден кога треба да се рекапитулира што имаме – не што немаме. Македонија паѓа во глобалните рангирања на слободата на медиумите за втора година по ред. Не е катастрофален пад. Не е прогласен слом. Само континуирано лизгање низ лестницата каде пред нас се намалуваат демократиите, по нас се зголемуваат хибридните режими.

Светот не помага. Според Reporters Without Borders, 2025 година беше најсмртоносната година за новинарите во последните 25 години. Глобалната ситуација е на најниско ниво од почетокот на индексот. Тоа значи дека Македонија не паѓа во вакуум – таа паѓа во свет каде сите паѓаат. Утеха ли е тоа? Не. Тоа е сигнал дека правилата на играта се менуваат, а ние не успеваме ниту да го одржиме своето место во средината.

Слободата на медиумите не е свечен датум. Тоа е секојдневен тест на демократијата. Кога режимот ги тужи новинарите за клевета – тест. Кога приватни компании преку маркетинг буџети одлучуваат кои новинарски куќи преживуваат – тест. Кога на порталите им се закануваат со прекрет преку оданочен пристап – тест. И секој тест на кој не паднеме – не е победа. Само одложување за следниот.

За Македонија, конкретниот пад значи нешто конкретно. Во периодот 2017-2020, била под Алексеј Демократија и Мицкоски, индексот покажуваше тренд на враќање нагоре. Под последните две влади – и тоа е важно, не една влада, две различни влади – тенденцијата е надолу. Тоа значи дека проблемот не е страначки. Тоа значи дека е системски. Институции, законодавство, медиумски пазар, реклама-зависност – сите тие пресекуваат партиските линии.

Што кажуваме кога на 3 мај правиме говорници, а на 4 мај се враќаме на исти практики? Кажуваме дека датумот е поважен од состојбата. Тоа е најголемата критика на овој ден – не дека постои, туку начинот како се одбележува. Една реченица од премиерот, еднa од министер за транспорт, неколку говорници во медиумите. И сѐ продолжува исто. Балканската амнестија продолжува секоја година.

Прашањето кое треба да си го поставиме на 4 мај, кога овие говорници ќе се завршат: што конкретно ќе се промени до следниот 3 мај? Без одговор, овој ден е само ритуал. Со одговор – може да биде почеток на работа. И тоа е разлика помеѓу демократиите кои функционираат и оние кои тонат, едно недоволно скаленче од лестницата секоја година.