Државниот завод за ревизија ја заврши контролата на јавните набавки во „Електрани на Северна Македонија“ и наодот е она што секој даночен обврзник го сомневал, но малкумина можеа да го докажат: милиони евра платени за опрема што никогаш не почнала да работи.

Ревизијата опфати 27 постапки од 2022, 2023 и 2024 година, реализирани во 2024. Вкупната вредност на преземените обврски во таа година изнесува 143,6 милиони евра. ДЗР утврди материјална неусогласеност на планирањето, постапките и реализацијата со прописите, плановите и договорите.

Три набавки, три начина да се потрошат пари без резултат

Гасен мотор за околу 2,48 милиони евра. Не бил ставен во функција. Недостигале предусловите за неговото користење – што значи дека некој го купил мотор без да провери каде и како ќе работи.

Адитив за околу 2,29 милиони евра. Најголемиот дел останал неискористен и му истекол рокот на употреба. Значи не е загубен, не е украден – истекол. Седел во магацин додека времето не го направило безвреден.

Дислокација на опрема за околу 1,72 милиони евра. Опремата била преместена и потоа не била ставена во употреба.

Заедно, тоа се близу 6,5 милиони евра за три ставки кои не произвеле ниту киловат-час.

Планирањето што се менува 19 пати

Ревизијата утврди 19 измени на годишниот план за јавни набавки само во текот на 2024 година. Тоа е повеќе од една измена месечно. Кога планот се менува со таква фреквенција, тој престанува да биде план и станува евиденција на одлуки донесени во одот.

Утврдено е и недоволно истражување на пазарот, надминат законски вредносен праг за набавки без постапка и технички спецификации кои, според ДЗР, може да упатуваат на конкретен дизајн, бренд или овластен производител. Тоа последното е класичен механизам преку кој тендерот формално е отворен, а практично е напишан за еден понудувач.

И бројката што ја заокружува сликата: шест економски оператори учествувале со повеќе од 70 проценти од вкупната вредност на склучените договори.

Ревизорски наод не е пресуда – но е основа

Треба да се каже јасно: наодот на ДЗР не утврдува кривична вина. Тој утврдува дека парите се потрошени спротивно на прописите и без резултат. Што ќе се случи со тоа, зависи од институции кои досега не биле познати по брзина во вакви предмети.

Прашањата се едноставни и секое од нив има конкретен потпис зад себе. Кој ја образложил потребата од гасниот мотор? Кој потврдил дека постојат услови за неговото користење? Кој ја примил испораката на адитивот и ја одобрил исплатата? И што било преземено кога станало јасно дека набавката не ја исполнува целта?

ЕСМ е државна компанија. Нејзините набавки се плаќаат од сметки кои ги плаќа секое домаќинство. Кога адитив за 2,29 милиони евра истекува во магацин, тоа не е техничка грешка – тоа е трошок кој некој веќе го платил.