Се будиш потресен, срцето во грло, се обѕираш во темнината – дали навистина некој те бркаше или те остави човекот кој му веруваш? Кошмарите имаат лоша репутација, и сосема нелогично – но новата психолошка наука се развива во спротивна насока. Според Теоријата за симулација на закани, мозокот ноќе тренира за денот кој можеби нема да дојде. И тоа е добро, не лошо.

Теоријата ја постави фински невронаучник Анти Ревонсуо. Премисата: спиењето не е исклучување. Тоа е активен процес во кој мозокот обработува искуство, фиксира спомени и – тоа е новиот дел – вежба сценарија на опасност. Кога сонуваш дека паѓаш од зграда, неговите неврони не разликуваат сон од реалност. Тие „поминуваат” низ ситуацијата како да е стварна, и при тоа го учат телото како да реагира на страв, паника, бегство. Превод: кошмарот е симулатор.

Алфредо Родригез-Муњоз, професор по психологија на Универзитетот Комплутенсе во Мадрид и автор на „Спиење добро е живеење подобро”, вели дека оваа функција е адаптивна – ако кошмарите се повремени. Кога мозокот мине неколку дена со стрес или интензивни емоции, ноќта ги преработува низ симболи. Тоа е причина зошто сонуваме доцнење на состанок, заборавени испити, изгубени блиски – тоа се скриени проби за вистинскиот ден кој можеби ќе дојде.

Кога се случуваат кошмарите? Главно во REM фазата на спиењето, кога мозокот е најактивен и сонува со најголема јачина. Активни се главно подрачјата за емоции, меморија и обработка на страв. Затоа сонот изгледа реален и затоа кога ќе се разбудиш, телото уште реагира како да си беше во опасност. Тоа е истиот биохемиски одговор како во реална закана – но без последици. Затоа е безбеден.

Децата сонуваат кошмари особено често помеѓу 3 и 10 години. Тоа е период на огромно мозочно созревање и интензивна имагинација. Нивниот мозок учи да менаџира сложени емоции – страв, несигурност, разделба – и дел од таа работа се случува во сонот. Не е знак на проблем; тоа е знак дека развојот тече. Родителите се вознемируваат, но возрасните психолози го гледаат како нормална фаза, не патологија.

Кога треба да се загрижи? Кога кошмарите стануваат чести, повторливи или интензивни. Појавуваат неколку пати неделно, предизвикуваат страв од спиење, генерираат постојани будења, или предизвикуваат целосна емоционална исцрпеност утрото. Тогаш мозокот веќе не ги користи кошмарите за регулација – тие сигнализираат дека регулацијата паднала, обично околу анксиозност, посттравматски стрес или поголеми животни промени. Тогаш специјалист е потребен.

За намалување на кошмарите, експертот наведува базични работи кои функционираат: редовни часови за спиење, помалку алкохол и помалку екрани во вечерните часови, избегнување на интензивни серии или вести непосредно пред спиење. Колку повеќе мозокот е активен и стресиран во денот, толку потешко му е да „исклучи” ноќе. Кошмарите не се грешка – тие се сигнал. Прашањето е дали слушаме. И дали, на следната ноќ кога ќе сонуваш дека паѓаш, ќе се сетиш дека мозокот всушност те подготвува, а не те казнува.