Кога ѝ почина сестрата за време на пандемијата, Палома Сан Басилио – пејачка, актерка и писателка – решила да замине. Не на одмор, туку да го премести животот. Заминала во долината Бастан во Навара, во каменска куќа од седумнаесеттиот век што ја купила уште во 1999 година и оттогаш ја обновувала. Сега, на 75 години, за првпат ги отвора вратите.

„Куќата ја купив во 1999-та: камен дом од седумнаесеттиот век што го обновив со огромна почит, чувајќи ја неговата суштина, неговите камења и неговите дрва”, вели таа. Тоа е реченицата што ја одредува целата обнова – никаде не се брише постоечкото за да се направи место за ново.

Дневната соба е првото место каде очекуваното паѓа. Наместо белата, ладна естетика на традиционалната баскиска куќа, ѕидовите се портокалови, а таванот е откриени темни греди. „Почнуваш од долниот кат и е како да ја поминуваш мојата приказна, но и онаа на моите родители и на мојот вујко, кој беше голем колекционер на антиквитети”, објаснува таа. Шкафот со полихромни полиња со ангели и комодата не се избрани од каталог – секое парче носи своја историја.

Мексико е втората географија на куќата. „Почнав со тоа што ги донесов мебелите од мојата куќа во Куернавака, во Мексико, и тоа направи куќата да добие многу посебна личност”, вели Сан Басилио. Резултатот е неочекуван спој: баскиски камен и мексикански бои во ист простор, без ниту еден да го надгласува другиот.

Синото во сите нијанси е нишката што го држи целото. На каучите се среќаваат ботанички, етнички и геометриски печати во иста јачина – спротивно на сè што ни го препорачува минимализмот. Големото огледало со резбана дрвена рамка ја удвојува светлината што влегува низ прозорците, а керамичките ламби со рачно сликана база функционираат како мали скулптури.

Во трпезаријата има само еден победник: огромното огледало чија рачно резбана рамка прикажува гранки и лисја во релјеф, обоени во боја на мов. Покрај декоративната улога, огледалото ја удвојува длабочината на просторот. Масивната дрвена маса е опкружена со столици од ковано железо, а жолтите и фуксија перничиња ја кршат студенината на металот. Подот е печена глина – истиот материјал што продолжува и надвор.

Влезот е одделна приказна. Каменско скалило, симетрични столбови, мал трем – и жив син малтер што ја врамува вратата и работи како рефлектор кон внатрешноста. Растенијата не се украс туку дел од композицијата: лаванда, здравец, ползечки видови што ја врзуваат куќата со дивата природа наоколу.

Втората дневна соба е нешто сосема друго – англиска. Камен, дрво и цвеќе, ѕидови во меко сенф, цветни печати во розово, корал и зелено. Голем шкаф обоен во маслинесто зелено стои отворен и служи како бар со чаши и сервиси. Има и пијано, со отворени ноти на него.

Во еден агол стојат два предмети што кажуваат повеќе од целата декорација: чембало од полирано благородно дрво и антички бронзен мангал на скулптурална основа. Двата се наследени – од родителите и од вујкото колекционер.

„Во оваа куќа има вистински скапоцености, парчиња со многу живот зад себе. Потоа се спомените: работи што ти биле подарени, предмети што им припаѓале на важни луѓе за мене. Сè со душа. Затоа тука се чувствувам толку удобно”, вели таа.

Најдобриот дел не е ниту една соба, туку тремот со висечка лежалка од сурова памучна ткаенина. На каменскиот ѕид виси резбана дрвена полица обоена во зелено и бело, со мотиви на птици и цвеќе во традиционален баскиски стил. Црвено перниче ја крши неутралноста. Тука не се докажува ништо.

Она што оваа куќа го покажува е нешто што секој што реновирал стар дом на Балканот го знае: најскапата одлука обично е одлуката да не се руши. Полесно е да се исфрли сè и да се почне од нула. Потешко е да се задржи камен, греда и наследен шкаф, и потоа да се живее со нив.

„Полека стана местото каде сè на крајот се наоѓаше”, вели Сан Басилио. За куќа купена дваесет и шест години пред да ѝ затреба, тоа е речиси совршен опис.