Постои човек што со месеци ти поминувал пред очи и не си го ни забележал. Потоа тој смени фризура, се појави на големо натпреварување, влезе во неколку видеа – и одеднаш ти изгледа неодолив. Ништо кај него не се променило суштински. Се променило колку пати мозокот го видел.

Психолозите тоа не го нарекуваат љубов. Го нарекуваат ефект на самото изложување и го документираат уште од шеесеттите години, кога американскиот психолог Роберт Зајонц покажа нешто што тогаш звучеше речиси навредливо: колку почесто гледаме нешто или некого, толку повеќе ни се допаѓа. Без причина. Без ниту еден разговор. Само од повторување.

Аурора Лопез, психолог специјализирана за односи и партнерска терапија, објаснува дека тука работат две работи истовремено. Втората е ефектот на ореол – кога кај некого гледаме една многу видлива позитивна особина и потоа несвесно му припишуваме сè останато. „Гледаме некој да блеска во едно нешто и веруваме дека е совршен во сè друго. Тоа е пристрасност на генерализација”, вели таа. Убав, славен, херој на еден момент – и веќе му доделуваме верност, добрина, емоционална зрелост. „Судот доаѓа брзо и без вистински податоци.”

Механизмот е физиолошки, не романтичен. „Секој пат кога гледаш едно лице, мозокот го обработува. Вториот пат когнитивниот напор е помал, но десеттиот пат тоа лице веќе му е удобно, предвидливо и безбедно на нервниот систем”, објаснува Лопез. Проблемот е што мозокот не разликува „ова ми е познато” од „ова ме привлекува”. Удобноста ја чита како позитивен сигнал.

А тука влегува делот што вреди да се каже гласно: денес не ти одлучуваш што ќе ти стане познато. Тоа го одлучува алгоритамот. Некој инженер во некоја компанија поставил параметри и лицата што ќе ти се вртат пред очи следните три недели се веќе избрани. Индустријата што од тоа заработува нема никаков интерес да ти објасни како функционира.

Лопез нуди неколку прашања за да се провери што е вистинско. Што всушност знаеш за таа личност – ако ти се допаѓа нејзината јавна слика, тогаш ти се допаѓа лик што самиот си го наполнил со сè што сакаш да најдеш. Што се случува кога исчезнува од екранот – исклучи се две недели, и ако интересот се излади, тоа беше познатост, не привлечност. Дали те привлекува тој човек или начинот на кој замислуваш дека би те натерал да се чувствуваш. И најпосле: провери во живо, бидејќи вистинската привлечност расте во непријатни моменти, а не во совршено монтирани видеа.

„Живееме во свет дизајниран да произведува желба, а многу малку луѓе застануваат да се запрашаат дали тоа што го чувствуваат е вистинско или конструирано”, вели психологот. Следниот пат кога ќе воздивнеш по лице што досега не си го ни регистрирал, не барај судбина во тоа. Понекогаш е само алгоритам што си ја завршил работата добро.